ਸੱਚਾਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਦਇਆ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਵੀ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਰ ਵਰਗ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਗਯਾ ਵਿਖੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰਾਧ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਗਵ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਪਰਾਹਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਰਸਮ ਲਈ ਨਿੰਦਤ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁੱਲ ਪੰਦਰਾਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਅੱਠਵਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਕੁਟਪ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਟਪ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰ-ਜਿਹੇ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਕੰਬਲ ਵੀ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਨਾ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ, ਤਿਲ, ਗਾਂ, ਅਤੇ ਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਅੱਠਵੇਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਪੀ ਤੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਠ ਕੁਟਪ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਟਪ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਚਾਰ ਮੁਹੂਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵਧਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੂਸ਼ਾ ਘਾਸ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਤਿਲ, ਦੋਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਧ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਲ-ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਉਣ। ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਘਰ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਪੂਣਯ, ਆਯੁ-ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਯਸ਼ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁਛਿਆ, "ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ? ਦੱਸੋ, ਉਸ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਹੜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜੇ ਹੋਏ?" ਪੂਲਸਤਿਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪਹਿਲਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ, ਅਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਲਈ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਨੇ ਅਨੰਤਰਾ ਨਾਮ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।" ਜਦੋਂ ਧੰਨਵੰਤ, ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਸੁਪਰੀਤਿ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਉਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਮਾ ਨੇ ਬੋਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸੋਮਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੰਦਰਮਾ, ਜਨਮਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲਿਆ, ਜੋ ਅਤ੍ਰਿ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਚਾਨਣ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਥਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਤ੍ਰਿ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਉਹ ਅੰਕੁਰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀਆਂ, ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹ ਅੰਕੁਰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰੀ, ਪੂਰਾ ਮਰਦ ਬਣਾਇਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਰਥ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, "ਇਹ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣੇ।" ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਦੇ ਛਤਰੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਪਜੀਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਕਾਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤੇਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮਾ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਗੋਲਕ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਰਸ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਵਿਚ ਘਟਦਾ-ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਾਈ (27) ਦਿੱਤੀਆਂ। ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ, ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਠੰਢੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਸੋਮਾ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ, ਹਰੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇੱਛਾ ਮੰਗੋ।" ਸੋਮਾ ਨੇ ਮੰਗਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਯਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਮੇਰੇ ਘਰ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨ ਸਮੇਂ, ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧਾ ਮੇਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣਨ।" "ਸ਼ਿਵ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਸਾਡਾ ਰਖਿਆ ਕਰੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਤ੍ਰਿ ਹੋਤ੍ਰ ਬਣੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਧਵਰਯੁ, ਤੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਦਗਾਤ੍ਰ ਬਣੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪਾਇਆ, ਤੇ ਹਰੀ ਆਪ ਨਿਗਰਾਨ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ। ਇਹ ਰਾਜਸੂਯ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਸੂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਵੀ ਅਧਵਰਯੁ ਬਣੇ। ਸੋਮਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮਾ ਨੇ ਉਹ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਸੀ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਉਹ ਬਾਗ ਵਿਚ ਟਹਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ, ਵੱਡੀਆਂ ਕਮਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਛਾਤੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਫੁੱਲ ਤੋੜਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸੁੰਦਰ, ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇੱਛਾ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਨਾ ਤਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਸਕੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੇ ਚਮਕ ਵਿਚ ਖੋ ਗਿਆ।