ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਜਹਾਨਵੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁੱਝਲ ਸਵਾਲ ਉਠੇ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਰਸ਼ਾ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਰਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ—ਜੋ ਦਸਵੀਂ, ਗਿਆਰਵੀਂ, ਬਾਰਹਵੀਂ ਅਤੇ ਤੇਰਹਵੀਂ ਚੰਦਰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਤਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਰਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਸਵੀਂ ਤਿੱਥੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਦਸਵੀਂ ਤਿੱਥੀ ਵਾਲੀ ਗਲਤੀ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜਹਾਨਵੀ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦਸਵੀਂ ਤਿੱਥੀ ਦੀ ਗਲਤੀ ਮੈਂ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਮਾਫ ਕਰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਗਿਆਰਵੀਂ ਉਪਵਾਸ ਦਸਵੀਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਪੁੰਨਿਆਈ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਡੁਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤਿੱਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸੰਦੇਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਸੁਣ ਕੇ ਯੋਗ ਸੰਯੋਗ ਨਾ ਮਿਲੇ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜੇ ਵਾਧਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸੰਦੇਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਰਵੀਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਦਾ ਪੁੰਨ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ—ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਹਾਨਵੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਰਸ਼ਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਾਂਗੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।” ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਜਾ, ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਮਾਧਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਜਗਤਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਹਾਨਵੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਰਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂਗੀ। ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦਾਮੋਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।” ਤਦ ਪ੍ਰਾਚੀਮਾਧਵ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਰਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ—ਚਾਹੇ ਇੱਕ ਤੋਲ, ਅੱਧਾ ਜਾਂ ਚੌਥਾਈ—ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਪਾਤਰ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਲਪੇਟੋ, ਕਪੂਰ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲਾਓ। ਫਿਰ ਦਾਮੋਦਰ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਦਨ ਲਗਾਓ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋ ਜੋੜੇ ਵਸਤ੍ਰ ਭੇਟ ਕਰੋ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਤਾਜ਼ੇ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਵਿ੍ਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਛਤਰ, ਚਪਲਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸੁਆਦਲੇ ਫਲ ਭੇਟ ਕਰੋ। ਜਨੇਊ, ਨਵਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਉੱਚਾ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਵੈਸ਼ਣਵ ਦੰਡ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰੋ। ਦਾਮੋਦਰ ਦੇ ਚਰਨ, ਮਾਧਵ ਦੇ ਘੁੱਟ, ਵਾਮਨ ਦੇ ਕੰਧ, ਪਦਮਨਾਭ ਦੇ ਨਾਭੀ, ਵਿਸ਼ਵਯੋਨੀ ਦੇ ਪੇਟ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਗਲੇ ਨੂੰ ਭੇਟ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੋ। ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ, ਯੋਗਿਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਭੇਟ ਕਰੋ। ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘਯ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੋ। ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਰੀਅਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕਰੋ। ਜਨਾਰਦਨ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਓ, ਤੁਸੀਂ ਪਾਪ, ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ, ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਵਿਚਾਰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਨਰਕ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਣਚਾਹੀ ਘਟਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਮੇਰਾ ਅਰਘਯ ਸਵੀਕਾਰੋ, ਦਾਮੋਦਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਦਇਆਮਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਧੂਪ, ਦੀਵਾ, ਭੋਜਨ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਆਰਤੀ ਕਰੋ ਅਤੇ ਹਰੀ ਲਈ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਾਓ। ਇਸ ਰੀਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਪੱਗ ਅਤੇ ਚੋਲਾ ਦਾਨ ਕਰੋ। ਚਪਲ, ਛਤਰ, ਅੰਗੂਠੀ, ਜਲ ਦਾ ਘੜਾ, ਭੋਜਨ, ਪਾਨ, ਸੱਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਦਾਨ ਭੀ ਦਿਓ। ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਤ ਭਰ ਹਰੀ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਗਾਉਣ, ਨੱਚਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਪਾਠ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਰਘਯ ਦਿਓ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੋ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਨ, ਇਹ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਰਸ਼ਾ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਰਸ਼ਾ ਉਪਵਾਸ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਸੌ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਰ, ਮਾਤਰਕੁਲ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਰਸ਼ਾ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ਤ੍ਰੀ, ਵਿਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ—all ਜੋ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਰਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਬੱਚੇ! ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਰਸ਼ਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਰਸ਼ਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਫਲ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਗਈ।