ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਾਰਕ, ਆਤਮਦਰਸ਼, ਅਲੰਬੁਸ਼, ਵਤਸਵਰਾਤੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਗੋਕਾਮੁਖਾ ਦੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਵਰਧਨ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਪੁਰਚੰਦਰ, ਪ੍ਰਿਥੂਦਕ, ਸਹਸਰਾਖ਼, ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਅਤੇ ਕਦਲੀ ਨਦੀ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਸੰਗਤ, ਇੰਦਰਨੀਲ, ਮਹਾਨਾਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਮੇਲਕਾ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਸੌ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹੁਦਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੱਧਵਟ ਤੀਰਥ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਰਯਟਿਕਾ ਨਦੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਸੌ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਘਾਟਾਂ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਲਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਮਦਗਨਿ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਆਸਥਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਪ੍ਰਤਿਕ ਦੈਤ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼੍ਰਾਧ ਅਤੇ ਦਾਨ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਲਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਘਵੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੇਂਦਰਕਲਾ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਥਾਂ ਇੰਦਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਇਥੇ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਨਾਮੁਚੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼੍ਰਾਧ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੋਣਪਾਤਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਮੁਨੀ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਸਵਤ ਤੀਰਥ, ਸਵਾਮਿਤੀਰਥ, ਮਲੰਦਰਾ ਨਦੀ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਕਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਰਭ, ਤੇਜ਼ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਵੇਗਾ ਨਦੀ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਕਾਵੇਰੀ, ਉੱਤਰਨਗਾ ਅਤੇ ਜਾਲੰਧਰ ਪਹਾੜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼੍ਰਾਧ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਲੋਹਦੰਡ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਗਲਮਈ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਕੁਬਜਾਮ੍ਰਕ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਪੁਲਿਨ ਜਿਹੇ ਸਥਾਨ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਰਿਣ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਟਹਾਸਾ, ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੀਰਥ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ, ਹੰਸਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡਾਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖੋੱਧਾਰਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਂਡੇਸ਼ਵਰ, ਬਿਲਵਕ, ਨੀਲ ਪਹਾੜ, ਬਦਰੀ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਰਵਤੀਰਥੇਸ਼ਵਰੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਵਸੁਧਾਰਾ, ਰਾਮਤੀਰਥ, ਜਯੰਤੀ, ਵਿਜਯਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲਤੀਰਥ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਤ੍ਰਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਕਰਵੀਰਪੁਰਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਸਪਤਗੋਦਾਵਰੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਕਟ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਯਾ, ਰਾਜਗ੍ਰਹ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਣਯ, ਚਯਵਨ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਪੁਨ:ਪੁਨਾ ਨਦੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਪੁਣ੍ਯਕਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਨਦੀ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਗਯਾ ਜਾਵੇ, ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨੀਲਾ ਬਲਦ ਛੱਡੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਪੁਣ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। "ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਗਯਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੋ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਸੱਤ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇਗਾ?" ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਮਾਤਾ-ਪੱਖੀ ਨਾਨਕੇ ਵਲੋਂ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਗੰਗਾ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਾ ਵਿਸ਼ਰਜਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਜਾਂ ਜੋ ਸੱਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਦਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਅਰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਰਨਯ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਮਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰੇਗਾ। ਗਯਾ ਵਿੱਚ, ਧਰਮਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਤੇ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਰੋਵਰ ਤੇ, ਜਾਂ ਗਯਾ ਦੇ ਅਸ਼੍ਵਥ ਵ੍ਰਿਖ਼ ਉੱਤੇ, ਉਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਕੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਰਕ ਵਾਸੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੀ ਭੂਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਨਾਲ ਭੂਤਪਨਾ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹਨ ਦੋਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹਨ, ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਿੰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਹੀ ਕਰਮ ਦੁਹਾਂ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਯਾ ਵਿਖੇ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਹੀਂ; ਇੱਕ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਗਯਾ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੇ ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਦੱਖਣ ਜਾਂ ਉੱਤਰੀ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਕੋਈ ਮਰਦ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?