ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵਿਭ੍ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੁੰਡਰੀਕ ਅਤੇ ਸੁਬਾਲਾ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਨੂੰ ਕੰਪਿਲਯਾ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਰਹਿ ਕੇ ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਦੇਵ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਨਨਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਪਿਲਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਲੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਨਰ ਕੀੜਾ, ਮਾਦਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਵਲ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਪਟਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਚੌੜੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਚਾਲ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਰੰਗ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਮੁਖੜਾ ਹੱਸਦਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਮੂੰਹ ਗੁੜ ਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਵਰਗਾ ਮਿੱਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਖਾਂਦੀ ਹੈਂ; ਜਦ ਮੈਂ ਨਹਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਨਹਾਉਂਦੀ ਹੈਂ; ਜਦ ਮੈਂ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ; ਜਦ ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ। ਦੱਸੋ ਸੋਹਣੀਏ, ਤੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਿਉਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ?” ਮਾਦਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭੜਕ ਕੇ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਧੋਖੇਬਾਜ਼! ਤੂੰ ਐਸਾ ਕਿਉਂ ਬੋਲਿਆ?” ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਤੂੰ ਮਿੱਠਾ ਚੂਰਾ ਖਾ ਗਿਆ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।” ਨਰ ਕੀੜਾ ਕਹਿੰਦਾ, “ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਰੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ, ਸੋਹਣੀਏ, ਮੈਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ, ਸੋਹਣੀਏ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਛੁਹ ਕੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਹਣੀਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰ ਪੀ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ।” ਕੀੜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਉਠਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਬਣਿਆ? ਅਤੇ ਉਹ ਚਤੁਰ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕੁਲ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ?” ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹ ਇਕ ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਪਹਿਚਾਣੂ, ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਉੱਚ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ, ਤਪੱਸਵੀ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਨ। ਨਾਮ ਤੇ ਕੰਮ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕ ਗਰੀਬ ਬੰਦੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤਪੱਸਿਆ ਵੱਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ।’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸੁਦਰੀਦ੍ਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਸਨ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ, ‘ਪੁੱਤਰੋ, ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੁੱਢੇ, ਗਰੀਬ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹੋ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਚਲੇ ਜਾਵੋਗੇ, ਮੇਰਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ?’” ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਵਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸਵੇਰੇ ਜਪ ਕਰੋਂਗੇ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦਸ਼ਾਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਕਲੰਜਰ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਅਤੇ ਮਨਸਾ ਦੇ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਲੱਖੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅਨੂਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਆਖਿਆ, ‘ਵਰ ਮੰਗੋ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਨ ਚਾਹੇ।’ ਅਨੂਹਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਯੋਗੀ ਹੋਵੇ।’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।’ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਤੇ ਧਰਮੀ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੋੜਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਸਨਨਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਅਚਾਨਕ ਹੱਸ ਕਿਉਂ ਪਏ? ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਤੇ ਹੱਸੇ ਹੋ।” ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸੋਹਣੀਏ, ਇਹ ਹਾਸਾ ਉਸ ਕੀੜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਆਇਆ, ਜੋ ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਸੁਆਦ-ਹੀਣਤਾ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਸੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਗੁਣ, ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਜਨਮ ਕਥਾ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਣਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।