ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿਤਯਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉਚਾਰਨਾ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਭੇਟਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰਾਦਧ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਗਨਿਸ਼੍ਵਾਤ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਾਦਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਥਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਕਰਮ ਯੋਗ੍ਯਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵਾਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਭੋਜਨ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਪਿਤਰ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਦਾਨਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਾਦਧ ਦਾ ਭੋਜਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਆਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਰਸ, ਕਦੇ ਮਾਸ, ਕਦੇ ਘਾਹ, ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਲਹੂ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੋਜਨ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਨੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਭੋਜਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਾਨ, ਧਨ, ਰੂਪ ਤੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਇਹ ਫੁੱਲ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਫਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਪਿਤਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਗਿਆਨ, ਸਵਰਗ, ਮੋਖ਼ਸ਼, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਿਲਣੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਕਉਸ਼ਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤਾ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁਛਿਆ, "ਕਉਸ਼ਿਕ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰਮ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਪੰਜ ਜਨਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਖੇਪ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਦੀ ਹੈ?" ਪੁਲਸਤਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਉਸ਼ਿਕ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸੁਣੋ: ਸਵਸ੍ਰਪ, ਕਰੋਧਨਾ, ਹਿੰਸ੍ਰ, ਪਿਸ਼ੁਨ, ਕਵੀ, ਵਾਗਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰਵਰਤਿਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗਰਗ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਣੇ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲ ਪੈ ਗਿਆ। ਗਰਗ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਉਹ ਇਕ ਗਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਪਰ ਭੁੱਖ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਆਓ, ਇਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਵਾਂ।' ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜੇ ਇਹ ਗਾਂ ਮਾਰਣੀ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿਓ।' ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇ ਸ੍ਰਾਦਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਪਿਤ੍ਰਵਰਤਿਨ ਨੇ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਾਦਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ। ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਤੀਥੀ ਮੰਨ ਕੇ, ਸ੍ਰਾਦਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਾਦਧ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਨਿਰਭੀਕ ਹੋ ਕੇ ਗਏ ਤੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਸ ਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਬਛੜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਲਵੋ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸੱਤੋਂ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੇ ਗਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਧਾ, ਤੇ ਵੈਦਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਰੇ ਤੇ ਦੱਸ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਥੇ, ਵੈਰਾਗ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਗਏ। ਫਿਰ ਕਾਲੰਜਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਹ ਹਰਣ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਥੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮੌਤ ਸਮੇਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਾਨਸਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਯੋਗੀ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸਨ: ਸੁਮਨਸ, ਕੁਸੁਮਾਵਸੁ, ਚਿੱਤਦਰਸ਼ਿਨ, ਸੁਦਰਸ਼ਿਨ, ਗਿਆਤਾ, ਗਿਆਨਸਯ ਤੇ ਪਾਰਗ। ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ, ਮਨ ਅਡੋਲ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅਨੂਹਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੇਖਿਆ। ਪੰਚਾਲਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਜਲਚਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਰਥਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ੍ਰਾਦਧ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਮੰਤਰੀ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਿਭਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ, ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੁੰਡਰੀਕ ਤੇ ਸੁਬਾਲ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਨੂੰ ਕੰਪਿਲ੍ਯਾ ਨਗਰੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਚਾਲਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ੍ਰਾਦਧ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸੁਦੇਵ ਦੀ ਧੀ, ਸੰਨਤੀ ਨਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਕਪਿਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਨਾਲ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਗਿਆਤਾ ਬਣੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਘਰਵਾਲੀ ਨਾਲ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ-ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਨਰ ਕੀੜਾ, ਮਾਦਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੋਲਿਆ: 'ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਪੱਟ ਤੇ ਪਤਲੀ, ਤੇਰਾ ਮੂੰਹ ਚੌੜਾ ਤੇ ਚਾਲ ਬੜੀ ਸੋਹਣੀ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਰੰਗ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਹੱਸਦਾ ਤੇ ਸੋਹਣਾ। ਤੇਰਾ ਮੂੰਹ ਗੁੜ ਤੇ ਖੰਡ ਵਰਗਾ ਮਿੱਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਖਾਂਦੀ ਹੈਂ; ਜਦ ਮੈਂ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਨ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈਂ; ਜਦ ਮੈਂ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ; ਜਦ ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਡਰ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਲ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਾਦਧ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀਦੀ ਹੈ।