ਇਲਾ, ਜੋ ਮਨੁ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੋਂਦੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਫ਼ਤਹ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਖਿਰਕਾਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਰਵਣ, ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਹ ਥਾਂ ਕਲਪਦ੍ਰੁਮ ਵਲੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸੋਮਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਅਰਧ ਚੰਦ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਮਾਂ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਅਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਮਰਦਾਨਾ ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਔਰਤ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਸ ਜੋਜਨ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਲਾ, ਇਸ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਸ਼ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ, ਘੋੜੀ ਵਾਂਗ, ਔਰਤ ਬਣ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਰਦਾਨਾ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਭੁੱਲ ਗਏ; ਹੁਣ ਉਹ ਇਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਔਰਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਚ, ਭਰੇ ਹੋਏ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਤਨ ਸੀ। ਉਹ ਦੀ ਉਭਰੀਆਂ ਕਮਰਾਂ, ਪੈਰਾਂ, ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੜੀ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਪਤਲੀ ਕਾਇਆ, ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਚੌਂਦ ਵਾਂਗ ਚਿਹਰਾ, ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ, ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਲੰਬੀਆਂ, ਭਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਗੂੜ੍ਹੇ, ਘੁੰਮਰ ਵਾਲੇ ਵਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰਾ, ਨਰਮ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਤੇ ਹਲਕੀ ਰੰਗਤ, ਪਤਲੇ ਤਾਂਬੇ ਰੰਗ ਦੇ ਨਖ, ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਭੰਨੀਆਂ ਭੌਂ, ਅਤੇ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਚਾਲ ਸੀ। ਇਲਾ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ, ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ—"ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਭਰਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਮੈਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ? ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਮੈਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਹਨ?" ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਸੋਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬੁਧਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਜੋ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਲਾ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਬੁਧਾ ਦੀ ਮੱਨ ਇਲਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਗਈ। ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਬੁਧਾ, ਉੱਚੀ ਪਹਚਾਨ ਵਾਲਾ, ਮੂੰਡਿਆ ਸਿਰ, ਕਮੰਡਲ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਲੈ ਕੇ, ਬਾਂਸ ਦੀ ਲਾਠੀ, ਜਨੇਉ ਤੇ ਕੁਦਾਲ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਜਟਾ, ਜਨੇਉ, ਕੁੰਡਲ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਲਾਠੀਆਂ, ਫੁੱਲ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ, ਉਹ ਇਲਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਇਕ ਪਾਵਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ। ਬੁਧਾ ਨੇ ਥੋੜੀ ਉਲਝਣ ਤੇ ਠੱਠਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਚਲੀ ਗਈ? ਤੇਰਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆ, ਆ! ਤੂੰ ਇਤਨੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਲਈ?" "ਇਹ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਹੈ; ਉਂਗਲੀ ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ।" ਇਲਾ ਨੇ ਬੁਧਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਤਪਸਵੀ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਗਈ ਹਾਂ—ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ, ਤੈਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼!" ਬੁਧਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ, ਜੋ ਪਤਲੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਇਲਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ; ਮੈਂ ਬੁਧਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ।" "ਮੈਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹਨ।" ਬੁਧਾ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਲਾ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਘਰ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਥੰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਦਿਵਯ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਲਾ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਸਮਝਿਆ। "ਆਹ, ਕਿੰਨਾ ਉੱਚਾ ਆਚਰਨ! ਆਹ, ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਵੰਸ਼! ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਲਈ—ਆਹ, ਕਿੰਨੀ ਮਹਾਨ ਸੋਭਾ!" ਇਲਾ ਨੇ ਬੁਧਾ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸ਼ਰਵਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ। ਉੱਥੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਘੋੜੀ ਦੇਖੀ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਛਾਣਿਆ, "ਇਹ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਘੋੜੀ।" "ਇਹ ਵਧੀਆ ਘੋੜਾ ਘੋੜੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਗਿਆ?" ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। "ਇਹ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਕੀ ਹੈ?"—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ: "ਸ਼ਰਵਣ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਸੀ—ਜੋ ਵੀ ਮਰਦ ਇੱਥੇ ਆਵੇਗਾ, ਔਰਤ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਇਹ ਘੋੜਾ ਵੀ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਔਰਤ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਲਾ, ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ, ਮੁੜ ਮਰਦ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿਨਾਕੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ 'ਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ, "ਬਸ, ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ ਹੈ—ਹੁਣ ਕੀ?" "ਜੋ ਫਲ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਨੂੰ ਘੋੜਾ-ਯਜਨ ਤੋਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਫਲ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ?" "ਇਸੇ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ," ਕਹਿ ਕੇ, ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਘੋੜਾ-ਯਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਲਾ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਬਣ ਗਏ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਉਹ ਮਰਦ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਮੁੜ ਔਰਤ ਬਣ ਗਏ। ਬੁਧਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਲਾ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਲਾ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਬੁਧਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪੁੱਰੂ, ਮੁੜ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਲਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤਾ ਕਹਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ ਤੇ ਸੂਰਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਰਾਜਾ ਇਲਾ ਨੇ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਰੂਰਵਸ, ਪੁੱਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ; ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਅਤੇ ਸੂਰਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।