ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਨਾ ਪਿੰਡ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਿਲਾ, ਨਾ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ। ਦੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਜਦ ਪ੍ਰਥੁ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜੇ ਪਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦੁਧ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਯਜਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਭਵ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਥੁ ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਗਈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਥਿਵੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੇ ਸੋਮਾ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੋ।” ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਹਿਲਾਂ ਕਸ਼ਯਪ ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਵਿਵਸਵਾਨ ਜਨਮੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ ਸੰਜ्ञਾ, ਰਾਜ्ञੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾ ਸਨ। ਰਾਜ्ञੀ, ਰੈਵਤ ਦੀ ਧੀ, ਰੈਵਤ ਨੂੰ ਜਣੀ; ਪ੍ਰਭਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਤਾ ਨੂੰ ਜਣਿਆ; ਤੇ ਸੰਜ्ञਾ ਨੇ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਤੇ ਮਨੁ ਨੂੰ ਜਣਿਆ। ਯਮ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਜਨਮੇ, ਫਿਰ ਜਮਲਾ ਜੁੜਵੇ ਜਨਮੇ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਸਹਿ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲਏ।” “ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਿਰਮਲ ਨਾਰੀ उत्पੰਨ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਉਸੇ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਨਾਮ ਚਾਯਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਚਾਯਾ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਸੋਹਣੀਏ। ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।’ ਚਾਯਾ ਨੇ ‘ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖੋ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਕੋਲ ਗਈ, ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ।” “ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸੰਜ्ञਾ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਉਹਨੇ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੁ ਨੂੰ ਜਣਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਮਨੁ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਾਵਰਣੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦਾ ਪੁੱਤ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਪਤੀ ਤੇ ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਜਣੀ। ਚਾਯਾ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਸੰज्ञੇਯਾ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤ ਜਣਿਆ; ਚਾਯਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਤੇ ਮਨੁ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਇਆ।” “ਮਨੁ, ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਹਿ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਯਮ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਚਾਯਾ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ, ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਚੁੱਕਿਆ। ਚਾਯਾ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ‘ਤੇਰਾ ਇਹ ਪੈਰ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਰਸ ਤੇ ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਰਹੇ।’ ਯਮ, ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ, ‘ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪਿਆ ਗਿਆ।’” “ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਪੈਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚੁੱਕਿਆ; ਮਨੁ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਵੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਸੱਚੀ ਮਾਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਆਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਬੁਧੀਮਾਨੇ? ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ; ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ?’” “ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਤੇ ਕਾਂ ਕਿਡ਼ਾ ਖਾਏਗਾ; ਇਹ ਪੈਰ ਲੰਗੜਾ ਤੇ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਮ ਨੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਫਲ, ਫੇਨ ਤੇ ਹਵਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਸਾਇਆ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, austerity ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਦਮਭੂ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਯਮ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰਖਵਾਲਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਅਟੱਲ ਲੋਕ, ਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਨਿਆਯ-ਪਦਵੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਪਦਮਭੂ ਤੋਂ ਯਮ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪਦਵੀਆਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਵਿਵਸਵਾਨ, ਸੰज्ञਾ ਦੇ ਕਰਮ ਜਾਣ ਕੇ, ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ। ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਰਮ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਭਾਗ ਨਾਲੇ, ਤੇਰੀ ਜੋਤ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ, ਉਸ ਲਈ ਸੰज्ञਾ ਸਹਿ ਨਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਈ; ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਤੇਰੇ ਡਰ ਕਰਕੇ। ਤੂੰ ਅਣਪਛਾਤੀ ਮੱਤ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰज्ञਾ ਨੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਚਲ ਪਈ, ਨਿਰਮਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਜੋਤ ਘਟਾ ਦਿਆਂਗਾ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਵਾਂ ਲਈ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਾਵਾਂਗਾ।” ਸੂਰਜ, ਹੈਰਾਨ, ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਚਕ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਦਾ ਵਜਰ ਬਣਾਇਆ। ਤਵਸ਼ਟ੍ਰ ਨੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕਰਤਾ ਸੀ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ ਪੈਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੈਰ ਦਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੈਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਐਸਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ, ਨਿੰਦਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਕੋੜ ਲਗ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਜਾਂ ਕਾਮ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਵਿਦਵਾਨ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਚਿੱਤਰ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਣਾਉਣ। ਫਿਰ, ਉਹ ਭਾਗ ਵਾਲਾ ਸੁਆਮੀ, ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਇਆ; ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ, ਸੂਰਜ ਨੇ ਸੰज्ञਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਸੰज्ञਾ, ਵੱਡੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ ਘੋੜਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝੀ ਹੋਈ, ਡਰ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਨੱਕ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਬੀਜ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹੈ; ਇਸ ਬੀਜ ਤੋਂ, ਆਸ਼ਵਿਨ ਜਨਮੇ।