ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤਿਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ। ਦੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼ੰਖਪਦ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਪੱਛਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸਾਕੇਤੁਮੰਤ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਤੇ ਭੁਵਨਾਣਡਗਰਭਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਰਾਜ ਹਿਰਣਯਰੋਮਾਣਾ, ਜੋ ਬਦਲਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਥੁ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਨਾਮਕ ਯੁੱਗ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੈਵਸਵਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਯੁੱਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਯੁੱਗ ਮੁੜ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ। ਫਿਰ ਪੁਲਸਤਿਆ ਜੀ ਨੇ ਕਹਿਆ, "ਹੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ੀ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ, ਇੱਕ कल्प ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ੀ! ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।" ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ—ਮਰੀਚੀ ਆਦਿਕ—ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਆਗਨਿਬਾਹੁ, ਵਿਭੂ, ਤੇ ਸਵਨਾ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਭਵ੍ਯ, ਮੇਧਾ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ, ਵਾਸੁ—ਇਹ ਦਸੇ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਦੇ ਸੰਤਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪ੍ਰਲਯਾ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: ਨਭੋਨਭ, ਪ੍ਰਭ੍ਰਿਤੀ, ਭਾਵਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਿਵਰਧਨ। ਦੱਤਾ, ਅਗਨੀ, ਚ੍ਯਵਨ, ਸਤੰਭ, ਪ੍ਰਾਣ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਅਰਵਾ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ: ਹਵੀੰਦਰ, ਸੁਕ੍ਰਿਤ, ਮੂਰਤੀ, ਆਪਾ, ਤੇ ਜੋਤਿਰਥ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਜੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਸੁਣ। ਅਗਲੇ ਸ਼ੁਭ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਉਤਤਮ ਨਾਮਕ ਮਨੂ ਨੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ: ਈਸ਼, ਊਰਜਾ, ਤਨੂਜ, ਸ਼ੁਚੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਮਧੁ, ਮਾਧਵ, ਨਭਸੀ, ਨਭਸ, ਸਹ ਤੇ ਸਹੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਤਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਭਾਨਵ ਦੇਵਤਾ ਸਨ, ਤੇ ਊਰਜਾ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ। ਕਉਕਭਿੰਡੀ, ਕੁਤੁੰਡ, ਦਾਲਭਯ, ਸ਼ੰਖ, ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ, ਮਿਤੀ ਤੇ ਸੰਮਿਤੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਧੇ। ਚੌਥਾ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਜੋ ਤਾਮਸਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਕਪੀ, ਪ੍ਰਥੁ, ਅਗਨੀ, ਅਕਪੀ, ਕਵੀ, ਜਨ੍ਯਧਾਮਨ ਤੇ ਔਨਉ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ। ਸਾਧਯਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੰਘ ਹੈ, ਵੀ ਤਾਮਸਾ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਮਸਾ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ—ਅਕਲਮਸ਼ਾ, ਤਪੋਧਨਵਿਨ, ਤਪੋਮੂਲ, ਤਪੋਧਨ, ਤਪੋਰਾਸ਼ੀ, ਤਪਸ੍ਯਾ, ਸੁਤਪਸ੍ਯਾ, ਪਰੰਤਪ—ਇਹ ਸਭ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੰਜਵੇਂ ਮਨੂ, ਰੈਵਤ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ—ਦੇਵਬਾਹੁ, ਸੁਬਾਹੁ, ਪਰਜਨ੍ਯ, ਸਮਯੋ ਰਿਸ਼ੀ, ਹਿਰਣਯਰੋਮ, ਸਪ੍ਤਾਸ਼੍ਵ—ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਭੂਤਰਾਜਾ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਅਵਸ਼, ਤੱਵਦਰਸ਼ੀ, ਵੀਤਿਮਾਨ, ਹਵ੍ਯਪ, ਤੇ ਕਪੀ। ਮੁਕ੍ਤ, ਨਿਰੁਤਸੁਕ, ਸਤ੍ਵ, ਨਿਰਮੋਹ, ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ—ਇਹ ਦਸੇ ਰੈਵਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ, ਸ਼ੂਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ, ਸੁਧਾਮਾ, ਵਿਰਜ, ਸਹਿਸ਼ਣੁ, ਨਾਰਦ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ। ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੇਖਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਵਿਭਵ ਤੇ ਪૃਥਕਚਾਨੁ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਦੇਵਤਾ ਗਰੁੱਪ ਸੀ, ਤੇ ਰੁਰੂ ਆਦਿਕ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਦੇ ਹੋਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਉਹ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਸਨ, ਤੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਯੁੱਗ ਦਾ ਹਾਲ ਵੀ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੱਤਵੇਂ, ਵੈਵਸਵਤ ਨਾਮਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਾਂਗਾ: ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਗੌਤਮ, ਭਾਰਦਵਾਜ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਜਮਦਗਨੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਜ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਗਲੇ, ਸਾਵਰਨਿ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਸ਼੍ਵਥਾਮਨ, ਸ਼ਰਦਵਾਨ, ਕਉਸ਼ਿਕ, ਗਾਲਵ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਤੇ ਰਾਮਾ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣਗੇ। ਧ੍ਰਿਤਿ, ਵਰੀਯਾਨ, ਯਵਸੁ, ਸੁਵਰਨ, ਧ੍ਰਿਤਿ (ਫਿਰ), ਵਰੀਸ਼੍ਣੁਵੀਰਯ, ਸੁਮਤੀ, ਵਾਸੁ, ਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਹ ਅਗਲੇ ਮਨੂ, ਅਰਕ ਸਾਵਰਨਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਹੋਰ ਮਨੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰੌਚ੍ਯਾ ਆਦਿਕ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਰੁਚਿ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰੌਚ੍ਯਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਭੂਤਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਨੂੰ ਭੌਤ੍ਯਾ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਮੇਰੁਸਾਵਰਨਿ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਮਨੂ ਹੋਵੇਗਾ; ਰਿਭੁ, ਰਿਤੁਧਾਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਵੀ ਮਨੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਕੁਝ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਨੂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ—ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਇੱਕ कल्प ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਲਯਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: "ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦ ਉਹ ਰਾਜੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੋਈ?