ਪੁਲੋਮਾ ਅਤੇ ਕਾਲਕਾ, ਦੋਵੇਂ ਵੈਸ਼ਵਨਰ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਮਾਰੀਚਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾਨਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਮਾਰੀਚਾ ਨੇ ਪੌਲੋਮ ਅਤੇ ਕਾਲਕੰਜ ਨਾਮ ਦੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦਾਨਵ ਹਿਰਣਯਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਅਜੇਤੁ ਰਹੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਿੰਹਿਕਾ ਤੋਂ ਨੌ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਦੇ ਤੈਰਾਂ ਭਤੀਜੇ ਵੀ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਸ, ਸ਼ੰਖ, ਨਲ, ਵਾਤਾਪੀ, ਇਲਵਲ, ਨਮੁਚੀ, ਖਸ੍ਰਮ, ਆੰਜਨ, ਨਰਕ, ਕਾਲਨਾਭ, ਪਰਮਾਣੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਪਵੀਰਯ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਦਾਨੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸੰਹਲਾਦ ਨਾਮ ਦੇ ਦੈਤਯ ਤੋਂ ਨਿਵਾਤਕਵਚ ਵੰਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਅਜੇਤੁ ਸਨ। ਇਹੀ ਨਿਵਾਤਕਵਚ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ। ਤਾਮ੍ਰਾ ਨੇ ਮਾਰੀਚਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਛੇ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ—ਸ਼ੁਕੀ, ਸ਼ੇਨੀ, ਭਾਸੀ, ਸੁਗ੍ਰਿਧਰੀ, ਗ੍ਰਿਧਰਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚੀ। ਸ਼ੁਕੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਲੂਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਸ਼ੇਨੀ ਨੇ ਬਾਜਾਂ ਨੂੰ, ਭਾਸੀ ਨੇ ਕੁਰਰਾਂ ਨੂੰ, ਗ੍ਰਿਧਰੀ ਨੇ ਗਿਧਾਂ ਨੂੰ, ਸੁਗ੍ਰਿਧਰੀ ਨੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਚੀ ਨੇ ਹੰਸ, ਬਗਲੇ, ਕਾਰੰਡ ਅਤੇ ਜਲਚਰੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਤਾਮ੍ਰਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਵਿਨਤਾ ਬਾਰੇ। ਵਿਨਤਾ ਤੋਂ ਗਰੁੜ, ਜੋ ਸਭ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰੁਣ, ਪੰਖੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਜਨਮ ਲਏ। ਸੌਦਾਮਿਨੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਆਰੀ ਸੀ, ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸੀ। ਅਰੁਣ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਸੰਪਾਤੀ ਅਤੇ ਜਟਾਯੂ—ਸਨ। ਸੰਪਾਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਭਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੀਘਰਗਾ ਹੋਏ। ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਰਨਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਤਗਾਮੀ ਸਨ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਗਲੀ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਪੰਛੀ ਹੋਏ। ਸੁਰਸਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਸੱਪ ਜਨਮ ਲਏ। ਕਦਰੂ, ਜੋ ਬੜੀ ਧਰਮਵਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬਹੁ-ਮੁਖੀ ਸੱਪ ਜਨਮ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੱਬੀ ਸੱਪ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਖੀਏ ਹਨ: ਸ਼ੇਸ਼, ਵਾਸੁਕੀ, ਕਰਕੋਟ, ਸ਼ੰਖ, ਏਰਾਵਤ, ਕੰਬਲ, ਧਨੰਜਯ, ਮਹਾਨੀਲ, ਪਦਮ, ਅਸ਼ਵਤਰ, ਤਕਸ਼ਕ, ਏਲਾਪਤ੍ਰ, ਮਹਾਪਦਮ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਬਲਾਹਕ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ, ਮਹਾਸ਼ੰਖ, ਪੁਸ਼ਪਦੰਸ਼ਟ੍ਰ, ਸ਼ੰਖਰੋਮ, ਨਹੁਸ਼, ਰਮਣ, ਪਣੀ, ਕਪਿਲ, ਦੁਰਮੁਖ, ਪਤੰਜਲੀ ਆਦਿਕ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਆਗਲੀ ਪੀੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇਜਯ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਸੁਨਮਾਨ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਦੰਦ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਦੰਦ ਵਾਲੇ, ਗਿਦੜ, ਕਾਂ, ਮਹਿਸ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਜਨਮ ਦਿੱਤੀ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹੋਰ ਟੋਲੀ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ। ਇਰਾਅ ਨੇ ਵੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਨਰ, ਗੰਧਰਵ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਘਾਹ, ਦਰਖ਼ਤ, ਬੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਖਸਾ ਨੇ ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਤੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਉਨੰਜਾ (49) ਮਰੁਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਸਨ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਰੁਤ ਸਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲਏ? ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਿੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ?” ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦਿਤੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗਈ। ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ ਤੇ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਗੀ ਕਿਨਾਰੇ, ਦਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਦਿਤੀ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਨੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਚ੍ਰ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਗੀਆਂ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਾਂ, ਵਧਾਪੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਐਸਾ ਵਰਤ ਦੱਸੋ ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਗ ਦਾ ਫਲ ਦੇਵੇ।’” ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜੈਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਾ ਵਰਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਰਜ਼ੂ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਉਹ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵਰਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਨੰਜਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ।” ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਵਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਨੇ ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੈਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚਿੱਟੇ ਚਾਵਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਟੁੱਟ ਘੜਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਉਸ ਘੜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲਾਂ, ਗੰਨੇ ਦੀਆਂ ਛੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ, ਚਿੱਟੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਯਥਾ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਗੁੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤਾਮੇ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖੋ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਆਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ; ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਚੀਨੀ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਸਾਵਿਤਰੀ ਰੱਖੋ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਕਰੋ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਵਾਦਯੰਤਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੋ; ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਮਲ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰੋ। ਗੁੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਅਕੁੱਟ ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਤਿਲ ਨਾਲ ਕਰੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਵੰਸ਼ਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।