ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਣਮਾਪ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਦਿਊਤ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਹਨ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵਿਅੰਗ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਯਜਮਾਨ ਹਨ, ਡਰਾਉਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਵਿਅੰਗ ਹਨ, ਕੁ-ਸ਼ੁਭ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੋਪੜੀ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਭਿਆਨਕ ਖੋਪੜੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵਧੀਆ ਗਦਾ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਵਨ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਹਨ, ਭੇਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਜਾਪ ਨਾਲ ਵਡਿਆਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਅੰਗ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੌ ਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਭ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਰ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ, ਕਛੂਆ ਅਤੇ ਹਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਰੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਕਮੰਡਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅਪਕ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਹੇ ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਦਿਓ। ਹੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਨਾਸਕ, ਵਚਨ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੱਖ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਤੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਜਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਫਲ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੱਖ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਦ ਕਿ ਸਭ ਲੋਕ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ, ਦੱਖ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤੇ ਸਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?" ਜਦ ਉਹ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਉਥੇ ਭਾਵਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਆਏ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਸਤੀ ਤੁਹਾਡੀ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਸੀ, ਉਹ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਮੇਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜਦ ਉਹ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਮੁੜ ਵਿਆਹੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਯਜਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁਛਿਆ, "ਹੇ ਗੁਰੂ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੈਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਪੁਲਸਤਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪਹਿਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਇੱਛਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਦੱਖ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਤਪੱਤੀ ਸੰਭੋਗ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ।" ਹੁਣ, ਹੇ ਕੌਰਵ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਜਦ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੰਸਾਰ ਸੰਭੋਗ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਵਧਿਆ। ਫਿਰ ਦੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਸਿਕਨੀ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਹਰੀਅਸ਼ਵ ਨਾਮ ਦੇ ਦੱਖ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਪਰ-ਥੱਲੇ ਜਾਣੋ, ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੋ।" ਉਹ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਹਰੀਅਸ਼ਵ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਦੱਖ ਨੇ ਵਿਰਿਨੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਸ਼ਬਲਾਸ਼ਵ ਕਹਾਏ। ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। "ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੋ।" ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਰਸਤਾ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਵੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਦੱਖ ਨੇ ਸਠ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੱਖ ਨੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਵਿਰਿਨੀ ਤੋਂ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਤੇਰਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ, ਸਤਾਈਂ ਸੋਮ ਨੂੰ, ਚਾਰ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ, ਦੋ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਦੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼੍ਵ ਨੂੰ, ਤੇ ਦੋ ਅੰਗੀਰਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹੁਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਦੇਵ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਸੁਣੋ। ਅਰੁੰਧਤੀ, ਵਾਸੁ, ਜਾਮੀ, ਲੰਬਾ, ਭਾਨੁ, ਮਰੁਤਵਤੀ, ਸੰਕਲਪਾ, ਮੁਹੂਰਤਾ, ਸਾਧਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ — ਇਹ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਸਾਧਿਆ ਤੋਂ ਸਾਧਿਆ, ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤ, ਵਾਸੁ ਤੋਂ ਵਾਸੁ, ਭਾਨੁ ਤੋਂ ਭਾਨੁ, ਮੁਹੂਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਲੰਬਾ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਾ, ਨਾਗਵੀਥੀ ਵਿੱਚ ਜਾਮੀਜਾ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁੰਧਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਸੰਕਲਪਾ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਚਮਕਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਅਪਕ ਹਨ। ਹੁਣ ਵਾਸੂਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ: ਆਪਾ, ਧ੍ਰੁਵਾ, ਸੋਮਾ, ਧਰਾ, ਅਨਿਲ, ਅਨਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾ — ਇਹ ਅੱਠ ਵਾਸੂ ਹਨ। ਆਪਾ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹਨ — ਸ਼੍ਰਾਂਤਾ, ਵੈਤੰਡਾ, ਸ਼ਾਂਤਾ, ਅਤੇ ਵੱਭਰੂ ਜੋ ਯਜਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਲ ਹੈ, ਸੋਮਾ ਤੋਂ ਵਰਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਧਰਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਡਰਵਿਨ ਅਤੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹ ਹਨ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਰਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ਿਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ।