ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਸਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਫੌਜ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਨੇਕਾਂ ਸਜਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਕਈ ਮੂੰਹ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਬਲਵਾਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਬੜੀ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਇਹ ਗਣ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕੁਝ ਵਿਅੰਗੀ, ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਟਲ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਯੋਗੀ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਗਰਸਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਬਾਲ ਪਵਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਦੰਦਾਂ ਮੁੱਕੀ ਹੋਈ, ਹਥੀ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਰਗਾ ਤਾਕਤ ਤੇ ਚਲਾਕੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ। ਕੁਝ ਗਣ ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ, ਲੰਬੇ-ਚੌੜੇ, ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਕਦੇ ਹਥੀ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲੀ। ਉਹ ਹਿਰਣ, ਬਾਘ ਤੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਗਰਜਦੇ, ਬਾਘ ਤੇ ਭਾਲੂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਪਹਿਨੇ, ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਕੰਗਣ ਪਹਿਨੇ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਨੇਊ ਵੀ ਸੱਪਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਗਣ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਤਲਵਾਰ, ਭਾਲੇ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ, ਤੇ ਜੈਵਲਿਨ ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਜਰ, ਗਦਾ, ਮੁਲਿ, ਕਾਲ ਦਾ ਡੰਡਾ ਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਫੜਕੇ, ਅਜੇਹੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਯਜਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਹਿਰਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਸਾਰੇ ਡਰ ਗਏ। ਸ਼ੰਕਰ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਤੇ ਸਨੰਦਨ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਈ। ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਸੋਮ, ਤੇ ਯਜਨ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੇ, ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਈ। ਬ੍ਰਹਮਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਅਪਾਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਰੁਦ੍ਰ, ਵੱਜਰ-ਨਾਸਕ, ਸ਼ਿਵ, ਵਿਧੰਸਕ, ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ, ਵਿਅੰਗੀ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਵਿਅੰਗੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਸ਼ੁਭ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਖੋਪੜੀ-ਧਾਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਖੋਪੜੀ-ਧਾਰੀ, ਉੱਤਮ ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਹਵਨ ਰੂਪ, ਹਵਨ-ਸਵੀਕਾਰਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਰੁਦ੍ਰ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ, ਵਿਅੰਗੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਸੌ ਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪੰਜ-ਚਿਹਰੇ, ਮੰਗਲ-ਚਿਹਰੇ, ਚੰਦ-ਚਿਹਰੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ; ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਵਰਦਾਨ ਯੋਗ, ਕਛੂਆ ਤੇ ਹਿਰਣ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਖੇਲ-ਭਰੀ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਕਮੰਡਲ ਧਾਰੀ, ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਮ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਜਗਤ ਦੇ ਰਾਜਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤਿੰਨ-ਅੱਖ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਵਿਧੰਸਕ, ਵਚਨ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਏ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦਕ੍ਸ਼, ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਦਿਵਯ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਯਜਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਫਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਤੁਸੀਂ ਉੱਤਮ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ ਕਰ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਦੁਖੀ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਸਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, "ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਿੱਥੇ ਗਈ?" ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਭਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਸਤੀ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਜਿੰਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਧੀ, ਮੈਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਵੈਦਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਦੀ, ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲਿਆ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਭੀਸ਼ਮ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ। ਫਿਰ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਆਚਾਰਯ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸੱਪਾਂ, ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਪੁਲਸਤਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਹਿਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇੱਛਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ; ਪਰ ਦਕ੍ਸ਼, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੇ ਬਾਅਦ, ਰਚਨਾ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਹੋਈ।" "ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਕੌਰਵ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੰਸਾਰ ਸੰਗਮ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਸਿਕਨੀ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।" "ਉਹ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸੁਭਾਗੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਹਰਯਸ਼ਵਾਂ, ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: 'ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਪ ਲੈ ਕੇ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰੋ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਜੇ ਵੀ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਦੋਂ ਹਰਯਸ਼ਵ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵੀਰਿਨੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਸ਼ਬਲਯਸ਼ਵ ਕਹਾਏ, ਤੇ ਰਚਨਾ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਨਾਰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: 'ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਪ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰੋ।'" "ਉਹ ਵੀ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ, ਚਲੇ ਗਏ; ਤਦੋਂ ਤੋਂ, ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਵੱਡੇ ਦੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਰਾਹ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ।" "ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦਕ੍ਸ਼, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਉਹ ਧੀਆਂ ਵੀਰਿਨੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਸ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਤੇਰਾਂ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ, ਸਤਾਈ ਦੋ ਸੋਮ ਨੂੰ, ਚਾਰ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ, ਦੋ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਤੇ ਦੋ ਵਿਦਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਤੇ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਦੁਖ, ਸਤਿ ਦੇ ਮੁੜ ਵਿਆਹ, ਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸਭ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।