ਉੱਤਰੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਪਰਮ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਅਤੇ ਸਵੈਰਾਜ ਛੰਦ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ। ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਯਕਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਸਿੱਧ, ਕਿਨਰ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਸਿੰਘ, ਪੰਛੀ, ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਸੱਪ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗਤ—ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਤੇ ਅਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਸਭ ਕੁਝ, ਓਸ ਸਮੇਂ, ਮੁਢਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਉਹ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਹਿੰਸਕ ਜਾਂ ਅਹਿੰਸਕ, ਕੋਮਲ ਜਾਂ ਨਿਰਦਈ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਜਾਂ ਅਧਰਮੀ, ਸੱਚੇ ਜਾਂ ਝੂਠੇ—ਜੋ ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਓਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਕਾਰਜ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਕਾਲ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦਿੱਤੇ; ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਰੂਪ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਚਾਹ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮੁੜ-ਮੁੜ ਇਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਦੱਸੋ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈ? ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੰਗ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ? ਅਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿਕ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹਨ?" ਤਦ ਪੁਲਸਤਿਆ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਣਵਾਨ ਜੀਵ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਜਸ-ਤਮਸ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜੰਮੇ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਬਣੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਤੁਰਵਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਇਹ ਪੈਰ, ਜੰਗ੍ਹ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਯਜਨਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਚਤੁਰਵਰਨ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਲਦੇ ਹਨ; ਧਰਮਯੁਕਤ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਗਲਮਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਜਨਾ ਸਦਾ ਸਤਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ, ਉਲਟ ਚਾਲ ਛੱਡੇ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੁਰਗ, ਮੋਖਸ਼ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ—ਉਹ ਓਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਚਤੁਰਵਰਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨਮੁੱਤਾਬਕ ਜੀਊਂਦੇ, ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ—ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮ—ਦਾ ਆਨੁਭਵ ਕਰਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ, 'ਕਾਲ' ਜਾਂ 'ਵਿਰਿੰਚੀ' ਨਾਮਕ ਤੱਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਕਾਰਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਡਰਾਉਣਾ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਤੱਚਾ ਹੈ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਤੱਤ ਅਧਰਮ ਦੇ ਬੀਜ, ਤਮਸ ਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਆਦਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਘੱਟ ਜਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੈਂਯਮ ਆਦਿ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਘੱਟ ਜਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਪ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦੁੰਦ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ, ਜੰਗਲੀ, ਜਲ-ਕਿਨਾਰੇ ਅਤੇ ਵਣ-ਕਿਲ੍ਹੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਬਣਾਏ। ਠੰਢ, ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਘਰ ਬਣਾਏ। ਇੰਝ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜੀਵ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਹਥਕਲਾ ਸਿੱਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਚਾਵਲ, ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ, ਤਿਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਕੋਦਰੂ ਅਤੇ ਚੀਨਾ—ਇਹ ਦਾਣੇ ਤੇ ਦਾਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਮਾਸ, ਮੂੰਗੀ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵ, ਕੁਲੱਥ, ਅਢਕ, ਚਣੇ ਤੇ ਭੰਗ—ਇਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ ਸਤਾਰਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਅਨਾਜ ਯਜਨਾ ਲਈ ਉਪਯੋਗ ਹਨ। ਚਾਵਲ, ਜੌ, ਮਾਸ, ਗੇਹੂੰ, ਬਾਜਰਾ, ਤਿਲ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ—ਇਹ ਸੱਤ ਹਨ; ਅੱਠਵਾਂ ਕੁਲੱਥ ਹੈ। ਸ਼ਿਆਮਾਕ, ਨਿਵਾਰਾ, ਵਰਤੁਲ, ਗਵੇਧੁਕ, ਵੇਣੂਯਵ ਅਤੇ ਮਰਕਟਕ ਵੀ ਉਲਲੇਖਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਚੌਦਾਂ, ਖੇਤੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ, ਯਜਨਾ ਪੌਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਯਜਨਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉੱਤਮ ਮੱਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਤੱਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਯਜਨਾ ਕਰਨਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ ਜੋ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਥਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।