ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਪੁਲਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦੱਸੋ। ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, “ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਚੰਗੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮੰਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਕੋਚ ਸਮੇਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜੀਵ ਬਣੇ। ਫਿਰ ਚਾਰ ਵਗ—ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ। ਮੁਕਤ ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਜਦ ਉਹ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੁਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਮੰਦ, ਅੰਧਕਾਰ-ਸਵਰੂਪ ਦੇਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਦੇਹ ਰਾਤ ਬਣ ਗਈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਭਰੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਦੇਹ ਵੀ ਛੱਡੀ ਗਈ, ਜੋ ਦਿਨ ਬਣ ਗਈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਸੁਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦਿਨ ਵਿਚ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉਹ ਦੇਹ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਦੇਹ ਸੰਧਿਆ ਬਣ ਗਈ—ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ। ਫਿਰ, ਰਾਜਸ-ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਰਾਜਸ-ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਦੇਹ ਤੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਦੇਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਦੇਹ ਉਜਾਸ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਤ: ਸੰਧਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਜਾਸ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜ, ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਜਾਸ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਚਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਰਾਜਸ-ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਭੁੱਖ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਲਾਇਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਆਓ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ,' ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾ ਹੋ ਗਏ। ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਆਓ, ਖਾਈਏ,' ਉਹ ਯਕਸ਼ਾ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਵਾਲ ਝੜ ਪਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਗਿਰ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰ ਵਾਪਸ ਪਾ ਲਏ। ਉਹਾਂ ਦੀ ਰਿੰਗਣ ਤੋਂ ਸਰਪ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਘਾਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸੱਪ ਕਹਾਏ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੋਂ, ਕ੍ਰੋਧ-ਸਵਰੂਪ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਉਹ ਤਿੱਖੇ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਮਾਸ-ਭੋਜੀ ਹੋਏ। ਜਦ ਉਹ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੰਧਰਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਜਦ ਉਹ ਬੋਲ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੰਧਰਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਭ ਬਣਾਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਪੰਛੀਆਂ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਕਰੀਆਂ, ਪੇਟ ਤੋਂ ਗਾਂ ਅਤੇ ਭੈਂਸਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਹਿਰਣ, ਊਠ, ਖਚਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦਵਾਈ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ, ਫਲ ਅਤੇ ਜੜਾਂ ਵਾਲੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਭ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਕਲਪ ਦੇ ਉਦੇ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ—ਗਾਂ, ਬਕਰੀ, ਭੈਂਸ, ਭੇਡ, ਘੋੜਾ, ਖਚਰ ਅਤੇ ਗਧਾ। ਇਹ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਕਹਾਏ। ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਸੁਣੋ: ਮਾਸ-ਭੋਜੀ, ਦੋ-ਚੀਰਾ ਵਾਲਾ, ਹਾਥੀ, ਬਾਂਦਰ (ਪੰਜਵਾਂ), ਅਤੇ ਪੰਛੀ। ਊਠ ਛੇਵਾਂ ਜਾਨਵਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਪ ਸੱਤਵਾਂ। ਗਯਾਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਰਿਕ ਮੰਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਸੋਮਾ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਯਜਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ; ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਗੁਣਾ ਸਤੋਮਾ। ਦੱਖਣੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮਨ ਅਤੇ ਉਕਥ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਸਾਮ ਮੰਤ੍ਰ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਸਤੋਮਾ। ਪੱਛਮੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੈਰੂਪ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਇਕਵੀਹ ਗੁਣਾ ਅਥਰਵਨ ਅਤੇ ਅਪਤੋਰੀਯਾਮਾ। ਉੱਤਰੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਅਤੇ ਸਵੈਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਯਕਸ਼ਾ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾ, ਸਿੱਧ, ਕਿੰਨਰ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਸਿੰਘ, ਪੰਛੀ, ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਸਰਪ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹ ਬਣਾਏ। ਨਾਸਵੰਤ ਅਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ, ਜੋ ਵੀ ਅਚਲ ਜਾਂ ਚਲ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਅਦਭੁਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਬਣਾਏ। ਪਿਛਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤੇ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਦੁਬਾਰਾ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਵਾਰੀ, ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਹੋਣ ਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ—ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਅਹਿੰਸਾ, ਮਰਦਾਨਗੀ ਜਾਂ ਕਠੋਰਤਾ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਰਮ, ਸਚ ਜਾਂ ਝੂਠ—ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਨੇ ਖੁਦ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਰਤਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ—ਉਹ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਆਦਿਕ ਲਈ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਵੈਦਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਵੈਦ ਵਿੱਚ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਆਵਿਰਭਾਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।