ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪੰਜਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ: ਉਲਟੇ-ਚਲਣ, ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਰੂਪ। ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਭੂਤਾਦੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਲਾਲਚੀ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤਾਦਿਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਛੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਹਿਲੀ ਮਹੱਤਤੱਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ। ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਵੈਕਾਰਿਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਪਜੀ। ਚੌਥੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਚਨਾ, ਮੁੱਖ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ ਵਚਨ-ਨਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਅੱਠਵੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਸਾਤਤਵਿਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਕਾਰ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਨੌਵੀਂ, ਜੋ ਕੌਮਾਰ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰ ਦੋਹਾਂ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁਛਿਆ, "ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ?" ਪੁਲਸਤਯ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਦੇਵਤਿਆਂ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।" ਹੁਣ ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ ਅਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਉ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ।" ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਤੱਕ, ਜੀਵ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਮਨੋਜਾਤ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਚਾਰ ਵੰਡ ਬਣੇ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ। ਇਹ ਜੀਵ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਾਇਆ। ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕੁਕਰਮ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਉਸਨੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੁਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਰੂਪੀ ਮੰਦਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਰੀਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਨੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਆਨੰਦਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਤਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਵੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਦਿਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕੇ ਸਤਗੁਣ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਤਾਕਤਵਰ ਅਸੁਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸਤਗੁਣ ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਤਾਂ ਪਿਤਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਨੇ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਰੀਰ, ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ, ਗੋਧੂਲੀ (ਸਾਂਝ) ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰਜੋਗੁਣ ਰੂਪ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਰਜਸ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰੀਰ ਤੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ੀ ਸਰਵੋਤਮ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਸਰੀਰ ਵੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਉਜਾਸ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਗੋਧੂਲੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਜਾਸ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ, ਤਾਕਤਵਰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗੋਧੂਲੀ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਜਾਸ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਗੋਧੂਲੀ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਰਜਸ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧ ਰੂਪੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵਿਅੰਗ ਜੀਵ, ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਦੌੜੇ। ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ, "ਆਓ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ," ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣ ਗਏ। ਹੋਰ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ, "ਆਓ, ਖਾਈਏ," ਉਹ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਗਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਵਾਲ ਝੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਲੱਥ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰ ਮਿਲ ਗਏ; ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਰਿੰਗਦੇ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸੱਪ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਗ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰੋਧਤ ਨਿਰਮਾਤਾ ਤੋਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਰੂਪ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਮਾਸ-ਭੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬਣੇ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਿਆ, ਉਥੇ ਗੰਧਰਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਬੋਲੀ ਪੀਤੀ, ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਭ ਰਚ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਪੰਛੀ ਬਣਾਏ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬੱਕਰੀਆਂ, ਪੇਟ ਤੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮਹਿਸਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਹਿਰਣ, ਊਠ, ਖਚਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫਲ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਕਲਪ ਦੇ ਉਗਮ 'ਤੇ ਹੋਇਆ। ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੌਦੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਚ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ: ਗਾਂ, ਬੱਕਰੀ, ਮਹਿਸ, ਭੇਡ, ਘੋੜਾ, ਖਚਰ ਅਤੇ ਗਧਾ। ਇਹ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਹਨ। ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਸੁਣ: ਮਾਸ-ਭੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਚਿਰਫਾੜ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ, ਬਾਂਦਰ (ਪੰਜਵਾਂ), ਪੰਛੀ, ਛੇਵਾਂ ਊਠ ਅਤੇ ਸੱਪ ਸੱਤਵਾਂ ਹਨ। ਗਾਯਤਰੀ ਅਤੇ ਰਿਚ ਛੰਦ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰੀ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਰਚੇ। ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਯਜਨਾ, ਯਜੁਰ ਛੰਦ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਗੁਣਾ ਸਤੋਮਾ ਵੀ ਰਚੇ। ਦੱਖਣੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮਨ ਅਤੇ ਉਕਥ, ਸਾਮ ਗੀਤ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਸਤੋਮਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਪੱਛਮੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੈਰੂਪ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ, ਇਕਵੀਹ ਗੁਣਾ ਅਥਰਵਣ ਅਤੇ ਅਪਤੋਰੀਆਮਾ ਵੀ ਰਚੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਪੌਦੇ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੋਈ।