ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚੋਂ 'ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ' ਨਾਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਉਹ ਜੀਵ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਆਦਿਕ ਪਸ਼ੂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇਹ ਅਠਾਈਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਓਝਲੇ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਫਲ ਜਾਣ ਕੇ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ। ਉਸ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਤਤਵਿਕ ਰਚਨਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਅਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਾਮ ਪਿਆ। ਇਹ ਜੀਵ ਚਮਕਦੇ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੈ: ਉਲਟ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਰੂਪ। ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਭੂਤਾਦਿ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛਲਾ ਜਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅੰਦਰੋਂ ਲੋਭੀ ਹਨ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿਕਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇੱਥੇ ਛੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ: ਪਹਿਲੀ ਮਹਤਤੱਤ ਦੀ, ਦੂਜੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ; ਦੂਜੀ ਤੱਤ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭੂਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਵੈਕਾਰਿਕ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ; ਅੱਠਵੀਂ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਸਾਤਤਵਿਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਕਾਰ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਨੌਵੀਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੌਮਾਰ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੇ ਵਿਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਨੌਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਬੀਸਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ?" ਤਦ ਪੂਲਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਪ੍ਰਲਯ ਸਮੇਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਤੱਕ, ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਚਾਰ ਵਰਗ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਜਨਮ ਲਏ। ਇਹ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਜੀਵ ਜਨਮੇ। ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਜਦ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੁਰ ਜਨਮੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ-ਸਰੂਪ, ਦੁਸ਼ਟ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਾਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਆਨੰਦਤ ਹੋਏ। ਜੋ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਜਨਮੇ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦਿਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਤਵਮਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦਿਨ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਿਤਰ ਜਨਮੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸੰਧਿਆ (ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਵੱਧੀ) ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਿਆ। ਉਸ ਰਜੋਮਈ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਸੰਧਿਆ (ਸਵੇਰ ਦਾ ਸਮਾਂ) ਬਣ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਿਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਨਣ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਤੇ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰਜੋਮਈ ਸਰੀਰ ਧਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਔਰਤ ਰੂਪ ਤੋਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਨਮਿਆ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ, ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵਿਅੰਗ ਜੀਵ, ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਓ, ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਏ," ਉਹ ਰਾਖਸਸ ਬਣੇ। ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਓ, ਖਾਈਏ," ਉਹ ਯਕਸ਼ ਬਣੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਾਲ ਝੜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਝੜ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰ ਮਿਲ ਗਏ; ਉਹ ਰੇਂਗਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਨਾਗ (ਸੱਪ) ਜਨਮ ਪਏ। ਇਸ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਰੂਪ ਜੀਵ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੰਧਰਵ ਜਨਮੇ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਬੋਲੀ ਪੀਤੀ, ਤਦ ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਪੜਾਅ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ।