ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ—"ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲਓ, ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰੋ"—ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਜਹਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜੀਵ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰ ਕੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਅਸਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਲੋਕ—ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਏ ਸਨ, ਮੁੜ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਣੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਤਾ ਹੈ। "ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈਂ। ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ।" ਇਉਂ ਆਖਣ ਉਪਰੰਤ, ਵਿਣੂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ, ਬਿਨਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ, ਇੱਕ ਅੰਧਕਾਰ ਰੂਪ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਅੰਧਕਾਰ, ਭਰਮ, ਮਹਾਂ ਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ ਅਤੇ ਅੰਧਸੰਝਕਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਧਿਆਨ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਹਿਤ, ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਛਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਇਹ ਅਠਾਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਪਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਸਰਦਾਰ ਨਾ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਸਾਤਤਵਿਕ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਸੁਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਬਾਹਰੋਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਅਸਰਦਾਰ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਅਸਰਹੀਣ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ। ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਪਰਗਟ ਤੋਂ ਅਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਹਾਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਹਨ—ਅਸਰਦਾਰ ਜੀਵ। ਪੰਜਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ: ਉਲਟ-ਫੇਰ, ਸਿੱਧੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਰੂਪ। ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਭੂਤਾਦਿ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ ਹਨ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਲਾਲਚੀ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤ ਹਨ। ਇਹ ਆਦਤ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿਕ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਛੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਪਹਿਲੀ ਮਹਤ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਦੂਜੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ; ਦੂਜੀ ਤਨਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ, ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਵੈਕਾਰਿਕ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ। ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ—ਉਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਨਲੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਤਤਵਿਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਰਚਨਾ ਉਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਕਾਰਵਾਨ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਨੌਵੀਂ, ਕੌਮਾਰ ਰਚਨਾ, ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਵਾਨ ਦੋਵਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਰਚਨਾਵਾਂ—ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਵਾਨ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। "ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ?" ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਥਾ ਸੁਣਾ।" ਤਾਂ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਪ੍ਰਲੈ ਵੇਲੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ, ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਚਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਚਾਰ ਸਮੂਹ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਜੀਵ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਰਚੀਤਾ ਨੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੁਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਰੂਪ ਸ਼ਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸ਼ਰੀਰ, ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ, ਰਾਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਰਚੀਤਾ ਨੇ ਹੋਰ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਮਿਲਿਆ। ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹ ਸ਼ਰੀਰ, ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ, ਦਿਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੱਤਵ ਰੂਪ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਅਸੁਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਸੱਤਵ ਰੂਪ ਹੋਰ ਸ਼ਰੀਰ ਧਾਰਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਮੰਨਿਆ, ਤਾਂ ਪਿਤਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹ ਸ਼ਰੀਰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸ਼ਰੀਰ, ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ, ਸੰਝ-ਵੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਰਜਸ ਰੂਪ ਹੋਰ ਸ਼ਰੀਰ ਧਾਰਿਆ।