ਜਦੋਂ ਭਾਰੀ ਸੂਰਵੀਰ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਤੇਜ਼ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਮਚ ਗਈ। ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੀਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉੱਥੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾ-ਵਾਟਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਿਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਰਾਹ, ਜਿਸਦਾ ਪੇਟ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉੱਪਰ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਰੋਮ-ਕੂਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਝਟਕਿਆ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉੱਠੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚਕਰ ਧਾਰੀ ਹਨ, ਤੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ, ਸੰਚਾਲਨ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਵੇਦ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਦੰਦ ਯਜਨ-ਸਥੰਭ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਯਜਨਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਜੀਭ ਤੇ ਅੱਗ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਯਜਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ। ਇਹ ਤੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਗਿਆਨ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜੋ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਨਾਵ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਉਹ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਅਣਮਾਪ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲੈ। ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਤੂੰ ਸਰਵਗੁਣ ਸਮਪੰਨ ਹੈਂ—ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲੈ। ਇਸਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ; ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਧਾਰਕ, ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹ ਵੱਡੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰਕੇ, ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਲੋਕ (ਭੂਤਾਦਿਕ ਆਦਿ) ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਏ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਣੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਰਚਾਂਗਾ, ਤੇ ਤੂੰ ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਵਿਣੂ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਵਤੇ ਬਣਾਏ; ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ, ਬਿਨਾ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ, ਇੱਕ ਅੰਧਕਾਰ ਸਰੂਪ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਅੰਧਕਾਰ, ਭਰਮ, ਮਹਾ-ਭ੍ਰਾਂਤੀ, ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ, ਤੇ ਅੰਧਸੰਝਕ ਨਾਮ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਜੋ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ—ਇਹ ਮੁੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਉਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਖਰੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਨਾਮਕ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਕਹਾਏ; ਇਹ ਗਾਂ ਆਦਿ ਪਸ਼ੂ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਅਕਸਰ ਅੰਧਕਾਰ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਉਹ ਅਠਾਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਅੰਦਰਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਫਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਾਤਵਿਕ ਸੀ, ਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹਨ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਓਹਲੇ ਨਹੀਂ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਰੋਸ਼ਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ ਕਹਾਏ। ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਪਹਿਲੀਆਂ ਅਸਫਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ, ਅਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ ਕਹਾਏ; ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰ ਅੰਧਕਾਰ ਤੇ ਰਜਸ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਰੋਸ਼ਨ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ: ਉਲਟ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੁਆਰਾ। ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਭੂਤਾਦਿ, ਉਹ ਜੀਵ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਹ ਸਭ ਲਪਕਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਦਤ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਭੂਤਾਦਿਕ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ, ਇੱਥੇ ਛੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਹਿਲੀ ਮਹਤ (ਬੁੱਧੀ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ। ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭੂਤ ਰਚਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੀਜੀ ਵੈਕਾਰਿਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ, ਉਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਣੀ ਦੇ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਅੱਠਵੀਂ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਰਚਨਾ ਉਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਕਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਹਨ; ਨੌਵੀਂ, ਕੌਮਾਰ ਰਚਨਾ, ਦੋਹਾਂ ਮੁੱਖ ਤੇ ਵਿਕਾਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ—ਮੁੱਖ ਤੇ ਵਿਕਾਰਕ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੱਸ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ? ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਦੇਵਤਿਆਂ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਅਚਾਰਯਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।