ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਪ-ਪੱਧਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਦੀ ਆਯੁ 100 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਯੁ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਪਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅਯਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਨ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿਕ ਜੋ ਯੁਗ ਹਨ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ, ਕਲੀ—ਦੀ ਵੰਡ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਕ੍ਰਿਤ ਚਾਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤਿੰਨ, ਦੁਆਪਰ ਦੋ, ਤੇ ਕਲੀ ਇੱਕ ਭਾਗ। ਪੁਰਾਤਨ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ-ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਜੋ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੌਂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਯੁਗ ਮਿਲ ਕੇ ਪੂਰਾ ਯੁਗ-ਚਕਰ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ, ਕਲੀ—ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਤੁਰਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੁ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਸੱਤ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਇੰਦਰ, ਮਨੁ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਕੁੱਲ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਇਕੱਤਰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਕਹੱਤਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਮਨਵੰਤਰੀ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਮਨੁ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ, ਉਹ ਅੱਠ ਲੱਖ (800,000) ਦੇਵ-ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਬਾਵੰਜੀ ਹਜ਼ਾਰ (52,000) ਹੋਰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਤੀਹ ਕਰੋੜ (30,000,000) ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੜਸਠ ਨਿਯੁਤ (67,000,000) ਅਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਚੌਦਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨੈਮਿਤਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤਿੰਨ ਲੋਕ—ਭੂ, ਭੁਵਹ ਆਦਿਕ—ਸਾਰੇ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਨਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਛੌਣ ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ, ਜਗਤਪਤੀ ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ। ਇਹ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਯੁਦਾ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਪਾਦਮ ਨਾਂਕ ਮਹਾਨ ਕਲਪ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ, ਦੂਜਾ ਪਰਾਰਧ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਾਹ ਕਲਪ, ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਹੈ ਜੋ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ। ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਪੂਰਨ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਗੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਰੂਪ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦੇਣ ਲਈ, ਉਹ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੱਛ, ਕਛੂਆ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਯਜ੍ਯ ਰੂਪ, ਸਥਿਰ ਆਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ। ਵਸੁੰਧਰਾ, ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਮਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਆਖਦੀ ਹੈ: ‘‘ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ। ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਇੱਥੋਂ ਉਠਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ।’’ ‘‘ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੇ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਹੋ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚੈਤਾ, ਪਾਲਕ ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹੋ।’’ ‘‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਮ ਰੂਪ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਕੌਣ ਵਿਨਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਰੂਪ ਮਨ ਨਾਲ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਵਿਆਪਤ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।’’ ‘‘ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਧਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ।’’ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਾਰਕ ਪ੍ਰਭੂ— ਉਹ ਮਹਾਨ, ਸਾਮਵੇਦ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੱਜੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਸੋੰ (ਦਾਂਤ) ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ, ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੇ। ਉਹ ਨੀਲੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਹਵਾ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਝਟਕ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਨਦਨ ਆਦਿ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ।