ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦੀ ਮਿਆਦ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਅਪਰੰਪਰ ਹਨ, ਭਿਆਨਕ ਤਮੋ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਉਹੀ ਹਨ। ਰਚਨਹਾਰ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਭੂਤ—ਪ੍ਰਥਵੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਰਦਾਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਗੁਣ-ਰਹਿਤ, ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਵੇਂ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਪੁਲੱਸਤਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਗੋਚਰ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।" ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਪ-ਮਿਆਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਾਠਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇਕ ਕਲਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣਾਯਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਦੱਖਣਾਯਨ ਰਾਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ-ਵਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲਿ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਅਤੇ ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹਿੱਸਾ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ-ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਵੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਚਤੁਰਯੁਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇਕ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੁ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—all ਇਹ ਇਕ ਸਮੇਂ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਲਗਭਗ ਇਕਹੱਤਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ਲੱਖ ਵਰਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਵਨ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ, ਜੋ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਤਾਹਠ ਨਿਯੁਤ ਅਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ। ਇਹ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇਕ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਨੈਮਿਤਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ—ਭੂ, ਭੁਵਹ ਆਦਿ—ਸਾਰੇ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਤਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਨਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਕੇ। ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਯੋਗੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਸੌ ਸਾਲ। ਇਹ ਸੌ ਸਾਲ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮ ਉਮਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਪਾਰਾਰਧ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਪਾਰਾਰਧ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਂ-ਕਲਪ ਪਾਦਮ ਨਾਮਕ ਸੀ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਪਾਰਾਰਧ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੀ। ਹੁਣ, ਦੂਜਾ ਪਾਰਾਰਧ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਾਯਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਐਸੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੁਲ਼ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਗੇ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਰੂਪ ਪਛਾਣਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ, ਮੱਛ, ਕੱਛੂਆ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਵਾਰਾਹ (ਸੂਰ) ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵੈਦ ਅਤੇ ਯਜ੍ਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ, ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ। ਵਸੁੰਧਰਾ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕੀਤੀ। ਪૃਥਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।