ਹੇ ਵੀਰ, ਜਗਤ ਦੇ ਤੱਤ—ਜਿਵੇਂ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ‘ਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸ਼ਾਂਤ (ਸਾਤਿਕ), ਤੀਬਰ (ਰਾਜਸ), ਅਤੇ ਮੰਦ (ਤਾਮਸ)। ਇਹ ਤੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ ਨਾ ਆਈ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਏ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮਹਾਂ ਅੰਡ (ਬ੍ਰਹਮੰਡ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ। ਇਹ ਅੰਡ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਉਥੇ, ਜੋ ਅਪ੍ਰਕਟ ਸੀ, ਉਹ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਡ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉਸ ਅੰਡ ਦੀ ਨਾਭੀ-ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੀ ਜਨਨੀ-ਜਲੋਧਰ ਬਣੇ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮੁੰਦਰ, ਟਾਪੂ, ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਚ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—all ਜਨਮ ਲਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਡ ਦੱਸ ਤਹਾਂ ਤੱਕ ਵੱਡੇ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਕਟ ਤੱਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਜਿਉਂ ਅੰਦਰ ਬੀਜ ਤੇ ਬਾਹਰ ਛਿਲਕੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਕਲਪ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਜਨਾਰਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਤੱਤ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੱਕ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਰਪ-ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਮੁੜ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਲਯ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਰੂਪ ਵਿਚ। ਰਚਨਹਾਰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੋ ਕੁਝ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਿਕ ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵਵਿਆਪਕ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਚਿਤ ਵੀ ਹੈ, ਰਚਨਹਾਰ ਵੀ; ਰਖਿਅਕ ਵੀ ਹੈ, ਰੱਖਿਆ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਰਦਾਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ, ਅਪਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਪੁਲਸਤਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤਿ ਅਚਿੰਤਯ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।” ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੋ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ (ਅੱਖ ਦੀ ਛਿਨਕ) ਨੂੰ ਕਾਠਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੀਹ ਕਲਾ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇੰਝ, ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣਾਯਨ ਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਦੱਖਣਾਯਨ ਰਾਤ ਹੈ ਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ ਦਿਨ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ-ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ, ਤੇ ਕਲੀ—ਹਰੇਕ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਚਾਰ, ਤਿੰਨ, ਦੋ, ਤੇ ਇਕ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ-ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸੰਧਿਆ (ਟਵਾਈਲਾਈਟ) ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਯੁਗ ਮਿਲ ਕੇ ਚਤੁਰਯੁਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇਕ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੁ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ, ਮਨੁ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ—all ਇਕ ਸਮੇਂ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁਅੰਤਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਦੇਵ-ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਠ ਲੱਖ ਵਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁਅੰਤਰਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਹੈ: ਇਹ ਸਮਾਂ ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨੈਮਿਤਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤਿੰਨ ਲੋਕ—ਭੂ, ਭੁਵ, ਆਦਿ—ਸਾਰੇ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਤਾਪ ਕਾਰਨ ਜਨਲੋਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇਕ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਸਰਪ-ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਯੋਗੀ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਾਤ ਮੁਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਤੇ ਫਿਰ ਸੋ ਸਾਲ, ਇਹੀ ਚੱਕਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਲਯ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਹੈ।