ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਣਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤਮੋਗੁਣੀ (ਭੂਤਾਦਿ) ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕੇਵਲ ਧੁਨੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਰੂਪ ਬਦਲਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੱਤ ਵਾਯੂ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧੁਨੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਯੂ ਨੇ ਰੂਪ ਬਦਲਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਰੂਪ (ਦਿੱਖ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ; ਇਹ ਰੂਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਅੱਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਦਾ ਗੁਣ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਵਾਯੂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਹਨ, ਨੂੰ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਰੂਪ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਅੱਗ) ਨੇ ਰੂਪ ਬਦਲਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ (ਸਵਾਦ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਲ (ਪਾਣੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਰੂਪ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਨੇ ਰੂਪ ਬਦਲਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਧ (ਸੁਗੰਧ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਣ ਗੰਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਇਥੇ ਮਨ ਗਿਆਰਵੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਹੈ। ਸਤੋਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ—ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਅਤੇ ਕੰਨ (ਪੰਜਵਾਂ)—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਮੂੰਹ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਜਨਨੇਂਦ੍ਰੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ: ਉਤਸਰਜਨ, ਕਲਾ, ਚਲਣ ਅਤੇ ਵਾਕ, ਉਲਟੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ; ਅਤੇ ਇਹ ਤੱਤ ਹਨ: ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ। ਹੇ ਵੀਰ, ਇਹ ਤੱਤ ਧੁਨੀ ਆਦਿਕ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਤੀਖੇ ਅਤੇ ਮੰਦ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਏ, ਪਰਸਪਰ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਹਿੱਤ ਲਈ, ਮਹੱਤੱਤੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਤੱਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਡ (ਬ੍ਰਹਮੰਡ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਡ, ਇਕ ਜਲ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਤ ਜਨਾਰਦਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ; ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦਾ ਨਾਭੀਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੀ ਜਨਨ ਥੈਲੀ (ਪਲਸੇਂਟਾ) ਬਣੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਜਲਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਉਸਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਾਪੂ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਉੱਜਵਲ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਡ ਦਸ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਨਾਰੀਅਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਬੀਜ ਬਾਹਰੀ ਛਿਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ, ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਕਲਪ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਾਰਦਨ, ਸਤੋਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਤੇਜ਼ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ, ਸੱਪ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਵਿਅਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ; ਉਹ ਸਿਰਜਣ, ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੁ ਜੋ ਰਾਖੀਯੋਗ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਵਿਅਪਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ; ਉਹ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਤੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਰਾਖੀਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਵਰਦਾਤਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ 'ਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਗੁਣ, ਅਤਿ ਵਿਅਪਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਰਚਨਾ ਆਦਿਕ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਪੂਲਸਤਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਕਲਪਨੀਯ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।" ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅੱਧਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਨ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪੱਖਾਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਨ; ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿਕ ਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ 'ਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਸੁਣ: ਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਭਾਗ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ। ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ ਵੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਧਿਆ ਵੀ ਪਿਛਲੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਯੁਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਾਗ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਉਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਚਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਚਤੁਰਯੁਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਚੌਦਾਂ ਮਨੁ ਹੋਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ, ਨਾਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚੱਕਰ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।