ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ’ਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਵਰਨ, ਵਾਯੂ, ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਮ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਏ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ? ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ, ਦਰਿਆ, ਸੂਰਜ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ—ਇਹ ਸਭ ਭਾਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਏ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਵਰਨਨ ਕਰੋ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਬੋਲੇ, “ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਨਿਰਗੁਣ, ਰੰਗ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਕੜ, ਕੋਈ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਘਟਣ, ਨਾਸ, ਬਦਲਾਅ, ਵਾਧਾ ਜਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੁਲ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਮ, ਰਾਜ, ਅਜਨਮਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਵਿਕਾਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ’ਚ, ਮਾਲਕ ਨੇ ਕਲਾ ਤੇ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ—ਸਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ—ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੱਤ, ਬੀਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਤ), ਤੈਜਸ (ਰਜ) ਤੇ ਭੂਤਾਦਿ (ਤਮ)। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜ ਭੂਤ (ਪृथਵੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼) ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀਵਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤਮੋ-ਗੁਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ (ਸ਼ਬਦ) ਸੀ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਰਸ਼ (ਛੂਹ) ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਅਗਨੀ (ਜੋਤੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੂਪ (ਦਿੱਖ) ਹੈ। ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਸ (ਸਵਾਦ) ਹੈ। ਜਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੰਧ (ਸੁਗੰਧ) ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਭੂਤ ਬਣੇ। ਰਜੋ-ਗੁਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਣੀਆਂ—ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ (ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਨੱਕ, ਜੀਭ, ਕੰਨ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ (ਵਾਣੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪਾਯੂ, ਉਪਸਥ)। ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਦਾਨ—ਵਚਨ, ਕਰਤਬ, ਚਲਣ, ਵਿਸਰਜਨ, ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੱਤ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਏ, ਤਦ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੀ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਇਹ ਮਹੱਤ ਆਦਿ ਤੱਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਅਪਰਗਟ ਤੱਤ ਪਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦਾ ਨਾਭੀ-ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੀ ਜਨਨ-ਝਿੱਲੀ ਬਣੇ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ, ਟਾਪੂ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਲੋਕ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਸ ਪੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਪਰਗਟ ਤੱਤ ਤੱਕ, ਆਵਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ, ਅੰਦਰ ਬੀਜ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਝਿੱਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਲਪ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਾਰਦਨ ਭਗਵਾਨ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਧਾਰੀ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਤਮੋ-ਗੁਣੀ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸੱਪ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਫਿਰ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਖਵਾਲੀ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ। ਰਚਨਾ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ; ਆਪ ਹੀ ਰਖਵਾਲਾ ਤੇ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਣੰਤ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਇਹ ਨਿਰਗੁਣ, ਅਪਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਤਾ, ਸੰਭਾਰਤਾ, ਤੇ ਲੀਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਪੁਲਸਤਯ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਕਲਪਨੀਆ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਅਸਤੀਤਵ ਵਿੱਚ ਹਨ।