ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਹਰੀ ਦਾ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕਥਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਹੋਏ ਦਸ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲਪ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਪਾਠ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਹੋਰ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਬਣੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ। ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਣਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਵਾਇੰਭੂ ਮਨੁ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਨਾਭਿਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਦੀਪਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਬੂਦੀਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਲ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ-ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਯਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਰਥ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਸੂਰਜ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਥਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਮਾਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫੇਰ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੁ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਕਥਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਇੰਭੂ ਮਨੁ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯ—ਕਾਲਜ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਆਤ्मिक—ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਵਰਖਾ ਦਾ ਰੁਕਣਾ, ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ, ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਤ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕਾਲ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਦੀ ਨਿਯਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਦੁਤੀਆ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਹਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜੀਵ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ, ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਦੁਖ-ਮੂਲਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਔਖਿਆਈ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਔਖਿਆਈ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜੋ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼, ਨਿਰਮਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇੱਥੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਣ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲਯ, ਬਦਲਾਅ—ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਫਲ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਜਨਮ, ਉਸ ਵਲੋਂ ਸੌਦਾਸ ਦਾ ਦਮਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਲੋਂ ਸੌਦਾਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਥਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਧੀ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਆਸ ਦਾ ਜਨਮ, ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕਰਕੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੀ ਵੈਰਤਾ; ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਣਵ ਨੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ, ਚਤੁਰਪਦ ਵੇਦ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੁੜ ਵੰਡਿਆ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵੰਡਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ, ਫੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਹੇ ਦੋਵਾਰਾ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉੱਤਮ ਪਰੰਪਰਾ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁਲਸਤਯ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁਲਸਤਯ ਨੇ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਾਠ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਭਾਗਵਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਆਯੁ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ, ਸੂਤ ਵਲੋਂ ਲੜੀਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦੋਵਾਰਾ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ। ਵੇਦ ਦਾ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵੇਦ ਘੱਟ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ—"ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦੇਵੇਗਾ।