ਮੈਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾਵਾਂ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ, ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਤੂਕਰਨ ਅਤੇ ਆਕਸ਼ੁ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਮੰਗਲਮਈ ਵਿਅਕਤੀ, ਰਚਨਹਾਰ ਵਿਆਸ, ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਅਤੇ ਭਰਗੁ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਿਆ। ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਨਿਤ੍ਯ, ਸਤ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਕਾਰਣ ਸਰੂਪ, ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਮੂਲ ਸੀ; ਉਸ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਹਵਾ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਅੰਡਾ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਆਦਿ ਤੱਤ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਲ। ਇਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ, ਕਲਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਆਈ। ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਹਰੀ ਦਾ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉਠਾਇਆ ਜਾਣਾ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਦਸ ਜਨਮ, ਜੋ ਭਰਗੁ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਹੋਏ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਾਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵ ਲੋਕ, ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜੋ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਕਲਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਪਾਠ ਦੀ ਗ੍ਰਹਿਣਾ, ਬਾਰੰਬਾਰ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੁੱਧੀਮਤਾਪੂਰਕ ਰਚਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਹੋਰ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰਚੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੋਂ ਭਰਗੁ ਆਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮੇ। ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਭਰਗੁ ਆਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੁ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਜੋਗੁਣੀ ਨਾਭਿਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਟਾਪੂਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਆਦਿ ਟਾਪੂ, ਜੋ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਂਡ ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੋਕ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੱਤ ਟਾਪੂ ਹਨ; ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਧੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਭਾਗ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਥ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਤੇ ਸੂਰਜ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਰਥਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਧੁਰੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਮਾਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਿੱਚ ਧੁਰੂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਲਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰਚਨਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੁ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਸਿਰਫ ਸੰਖੇਪ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੁ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਲਯ—ਆਵਸ਼ਿਕ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਆਤ्मिक—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਵਰਖਾ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਭਿਆਨਕ ਸੰਘਾਰਕ ਅੱਗ, ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਰਦੇ ਬਦਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਾਲ ਅਤੇ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੇ, ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਰੌਰਵ ਆਦਿਕ ਨਰਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਣਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਦੁਤੀਆ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਲਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਹਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਜੀਵ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ, ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਦੁਖਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲਤਾ, ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਦੁਸ਼ਣ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜੋ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਯ, ਨਿਰਮਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇੱਥੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਆ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਲਯ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਫਲ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਿ, ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਜਨਮ, ਉਸ ਵਲੋਂ ਸੌਦਾਸ ਦਾ ਦਮਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਲੋਂ ਸੌਦਾਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਦਾ ਮੂਲ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਧੀ ਵਿੱਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਆਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਕ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਜਨਮੇ; ਪਰਾਸ਼ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਿਚ ਵੈਰ; ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਲਈ ਕਣ੍ਵ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਉਸ ਅੱਗ ਦਾ ਨਿਵਾਰਨ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਸਭ ਕਥਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।