ਏਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਚਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਪੌਸ਼ਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਸਵੈਭੂਤ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਖੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਨक्षਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ; ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੌਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਨੌ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਵੀਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾ ਸਮੇਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਆਖਰੀ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਰਚਿਯਤਾ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅਜਨਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਤਾ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਖੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ, ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਾਟੂਕਰਨ, ਆਕ੍ਸ਼ੁ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ। ਇਹ ਅਪਰੋਕਤ ਕਾਰਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਡਾ ਪਾਣੀ, ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਵਾ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਨੇ, ਅਤੇ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੇ ਢੱਕਿਆ। ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ, ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਹਰੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਠਾਉਣਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਦਸ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਰਗਵਾਰਤਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵ ਲੋਕ, ਮਾਨਵ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਲਪ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ, ਪਾਠ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ, ਬਾਰੰਬਾਰ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਰਚਨਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ। ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਅਤੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੁ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨਾਭਿਰ ਵਲੋਂ ਹੋਈ ਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਦਵੀਪ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮਹਾਦਵੀਪਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਅਤੇ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਹਾਦਵੀਪਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੱਤ ਮਹਾਦਵੀਪ, ਸੂਰਜ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਥ, ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਮਾਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਪੂੰਛ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੁ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੁ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯ—ਆਵਸ਼ਿਕ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ—ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਵਰਖਾ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਭਿਆਨਕ ਸੰਘਾਰਕ ਅੱਗ, ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਰਾਤ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਂਝ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਖਾਸ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ, ਰੌਰਵ ਆਦਿਕ ਨਰਕਾਂ, ਜੋ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਦੀ ਨਿਯਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਰਚਿਆ, ਸ੍ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬੜੀ ਉਪਕਾਰਕ ਹੈ।