ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜ੍ਯਾਤਿਧਰਮ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਸ਼੍ਰੀਵੱਲਭਾ। ਜ੍ਯਾਤਿਧਰਮ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਕਰਤਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਅਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਾ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਵਰਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਥੇ ਭਿਆਨਕ ਅਕਾਲ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਭਾਰੀ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਰੀਤੀਆਂ ਵੀ ਛੱਡ ਬੈਠੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ੍ਯਾਨਭਦ੍ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁੱਗ ਦਾ ਹੀ ਸੀ, ਅਕਾਲ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਾਨ ਵੱਲ ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲੱਭਣ ਲਈ ਚਲਿਆ। ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭੁੱਖਾ, ਇਕ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਲੌਕੀ ਦਾ ਫਲ ਲੱਭ ਪਿਆ। ਉਹ ਫਲ ਲੈ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਜ੍ਯਾਨਭਦ੍ਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਅਕਾਸ਼ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜ ਗਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਵੀ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਗਿਆ। ਜ੍ਯਾਨਭਦ੍ਰ ਨੇ, ਉਸ ਠੰਡ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਘਾਸ ਦਾ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ, ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਤਕਾਰ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭੀ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਸ ਮਹਿਮਾਨ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਗਵਾਲੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਨਵੇਂ ਲੌਕੀ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਫਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਫਲ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਗਵਾਲਾ, ਜੋ ਵੀਹ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੀ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਮਹਿਮਾਨ ਨੇ, ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਮਪਤਨੀ, ਜੋ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਭੀ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇ ਬੈਠੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਖਾਧੇ ਗਏ। ਉਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਿਮਾਨ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਥੇ ਰਾਤ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਗਿਆ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੇ ਇਕੱਲੀ ਲੌਕੀ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕਵੀਹ ਦਿਨ ਬਿਤਾ ਲਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਲ ਤੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਾਥ ਮਿਲ ਗਏ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਕਾਲ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆ ਗਈ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਲੋਕ ਧਨ-ਧਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਏ, ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਬਣੇ; ਲੁਟੇਰੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਬੱਦਲ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਮੀਂਹ ਵਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਤੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਉਸੀ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੋ ਗਏ। ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਧੀ। ਲੋਮਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਹਿਮਾਨ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਖੁਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਲੋਮਸ਼, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਸੀ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ— ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਕਾਲੀ ਚੂਹੀ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਚਲੀ ਆਈ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਬਿੱਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਈ। ਉਹ ਕਾਲੀ ਚੂਹੀ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉੱਥੇ ਉੱਭੀ ਹੋਈ। ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: "ਇਹ ਚੂਹੀ, ਮੰਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਾਲੀ, ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਹੈ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ—" "—ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਘਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।" ਦਇਆ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ— "—ਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੁਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਭਾਲ ਨਾਲ ਚੂਹੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਚੂਹੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆਚ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਚੂਹੀ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਇਆਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠ ਬੈਠਾ; ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਤੋਂ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਪੱਤਾ ਲਿਆ— ਉਹ ਪੱਤਾ ਚੂਹੀ ਦੇ ਮੂੰਹ, ਸਿਰ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। "ਮਾਤਾ ਤੁਲਸੀ, ਜੋ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—" "—ਇਸ ਪਾਪੀ ਚੂਹੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿਓ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ— ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ "ਹਰੀ, ਨਾਰਾਯਣ, ਅਨੰਤ" ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਤੁਲਸੀ ਪੱਤੇ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ, ਚੂਹੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਜਨਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਗਈ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੂਤ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਚੂਹੀ, ਹੁਣ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉੱਚਤਮ ਧਾਮ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਹ ਚੂਹੀ, ਜੋ ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਯੁੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਤਾ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ, ਹੇ ਉਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ!