ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਕੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਰੁੱਖ ਇਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਆਮਲਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਇਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਭਗਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ, ਤਾਕਤ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਧਨ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਤੁਲਸੀ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪੱਤਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਡੁੱਬੇ ਹੋਣ, ਉਸਨੂੰ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਭਗਤ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੁੱਵਾ, ਅਖੰਡ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਦੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਤੇ ਘੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੁਲਸੀ, ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹਰੀ—ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ—ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਯਜ, ਵਰਤ, ਪਿਤਰ ਪੂਜਾ, ਅਚੁਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਅਖੁੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅ ਤੁਲਸੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪੁੰਨਿਆਤਮਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਫਲ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਦਮ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਦੇਵਦੇਵ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ‘ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲ—even ਮੰਦਾਰ, ਕੁੰਦ, ਕਮਲ ਆਦਿ—ਭਾਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ, ਪਰ ਹਰੀ ਤਾਂ ਸੂਕਾ ਹੋਇਆ ਤੁਲਸੀ ਪੱਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਤੁਲਸੀ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਲਤਾ ਵਰਗੀ ਹੈ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਖ-ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਰਹਰੀ, ਜੋ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਖ-ਲੱਖ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਛੀਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਮਲ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੰਦ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਛੇਤੀ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ! ਭਾਵੇਂ ਪਾਰਿਜਾਤ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਫਲ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰ! ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹਾਂ, ਜੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ, ਹੇ ਤੁਲਸੀ, ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਥ! ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੱਤਾ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਕੰਬਦੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦ ਪੱਤਾ ਤੋੜਦਿਆਂ ਟਾਹਣੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਪੁਰਾਣਾ ਪੱਤਾ ਵੀ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਖੁਦ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਗੋਵਿੰਦ, ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਪੂਜਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕੋਮਲ ਤੁਲਸੀ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਅਚੁਤ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਫਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਕੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ?” ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਲਸੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਮਲਾ (ਧਾਤ੍ਰੀ) ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਆਮਲੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਉਹੀ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਮਲਾ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ, ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਮਲੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਭਲਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਮਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਤਾਜ਼ਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਮਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਜੈਮਿਨੀ, ਜਿੱਥੇ ਆਮਲਾ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੀ, ਉਹ ਥਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ ਤੇ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਮਲਾ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਆਮਲਾ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਘਰ ਦੁੱਖ, ਪਾਪ ਤੇ ਕਲੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਥਾਂ ਸਮਾਧੀ-ਘਾਟ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਮਲਾ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਮਲੇ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਆਮਲੇ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਮਲੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਭਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਸਦਾ ਲਈ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਧਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਧਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਸਮਾਧੀ-ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਗੰਗਾ-ਤੀਰ ਉੱਤੇ ਮਰਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਾਪੀ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਡਰਾਉਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਤੁਲਸੀ ਤੇ ਆਮਲਾ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੁਣਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਖਮਈ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।