ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।’’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਜੈਮਿਨੀ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਹਰੀ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਕਰਧਾਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਵਿਰਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਭਗਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਵਾਸੁਦੇਵ—ਦੀ ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦ ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਫਲ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਵੈਪਾਇਨ (ਵਿਆਸ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ‘‘ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’’ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ‘‘ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਲਸੀ ਜੀ, ਜੋ ਬੜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਧੰਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖਸ਼—ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਤਾਲ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਵਿਰਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੀ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਬੂਟਾ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪੱਤੇ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਗਾਇਤਰੀ, ਚੰਡਿਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਦਰ, ਅੱਗ, ਯਮ, ਨੈਰਿਤ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਤੁਲਸੀ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਵਸੂ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੀਰਥ ਤੇ ਦੇਵਤੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਘਾਹ ਕੱਟੇ, ਤਾਂ ਹਰੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਹੱਤਿਆ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ) ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਕੋਈ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਤ ਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਸਿੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨੀ ਜਾਂ ਛਾਂ ਦੇ ਕੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਿੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਗੋ-ਮਾਤਾ ਦੇ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸੁਣੋ: ਜਿੰਨੇ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਉਥੋਂ ਹਟਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਝ-ਵੇਲੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਦੀਵਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਪੀੜੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਗਾਂ, ਕੁੱਤੇ, ਗਧੇ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਸਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਬੂਟਾ ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਵੇਰੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਅਖੁੱਟ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ, ਸ਼ਕਤੀ, ਯਸ਼, ਧਨ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੱਤਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਡੁੱਬੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੂਬ, ਅਖੰਡ ਫੁੱਲ ਤੇ ਹੋਰ ਭੋਗ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਦੇ ਭੀ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਤੇ ਘੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਚਤ ਧਰਮ, ਧਨ, ਕਾਮ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਤੁਲਸੀ, ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਤੇ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੁਰਾ-ਵਧਨ ਹਰੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਯਜ੍ਯ, ਵਰਤ, ਪਿਤਰ ਪੂਜਾ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਪੂਜਾ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਅਖੁੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਭੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਫਲ ਰਹਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਦਮ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਦੇਵ-ਦੇਵ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।