ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਯੂੰ ਚਲਦੀ ਹੈ— ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਦੀਵੇ ਦੀ ਬੱਤੀ ਬਣਦੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਓਹਦੇ ਉੱਚੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਗਾਤਾਰ ਦੀਵੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਤੇ ਬੱਤੀਆਂ ਪਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੀਵਾ ਬੁੱਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਜਗਾਉਣਾ ਕਿਸੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਪਰ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵੀ, ਜੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਥੋੜਾ-ਥੋੜਾ ਤੇਲ ਮੰਗ ਕੇ, ਵਿ্ণੂ ਲਈ ਦੀਵਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੀ, ਜੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਿ্ণੂ ਲਈ ਜਗਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਦੀਵਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿ্ণੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿ্ণੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਸਿੱਧ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਕਪਿਲ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਤੇ ਉਪਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਗਰੀਬ ਸੀ ਤੇ ਭੀਖ ਮੰਗ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਿ্ণੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਾਸਤੇ ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਿ্ণੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੇਲ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵਾਸਤੇ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ। ਐਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕਪਿਲ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਨੋਕਦਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਬਿੱਲੀ ਆਉਂਦੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਭੁੱਖ ਵਾਸਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਬਹੁਤ ਚੂਹੇ, ਜੋ ਤੇਲ ਜਾਂ ਬੱਤੀ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਉਸ ਬਿੱਲੀ ਵਲੋਂ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ। ਕਪਿਲ ਜੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੇ ਬਿੱਲੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇਉਂ ਹੀ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਉਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਅਚੁਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦਾ, ਭਜਨ-ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਨਾਚ ਕਰਦਾ; ਪਰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੋਣ ’ਤੇ, ਉਸਨੂੰ ਨੀਂਦ ਤੇ ਮੋਹ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਤੇਜ਼ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਚੁਸਤ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਬਿੱਲੀ ਘਰ ਦੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤੇ ਭੋਗ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਉਥੇ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਚੂਹਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤੇਲ ਪੀਣ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਹੌਲੀ ਜਲ ਰਹੀ ਬੱਤੀ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਬਿੱਲੀ ਨੇ ਛਾਲ ਮਾਰੀ, ਚੂਹਾ ਆਪਣੀ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਗਿਆ, ਪਰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਬੱਤੀ ਲੱਗੀ ਤੇ ਦੀਵਾ ਜੋਰ ਨਾਲ ਜਲ ਉਠਿਆ। ਤੇਲ ਦੀ ਪਾਤੀ ਉਲਟ ਗਈ ਤੇ ਇਕ ਚਮਕਦਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਨੀਂਦ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਉਹ ਮੋਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਤ ਬਿੱਲੀ ਵੀ ਜਾਗਦੀ ਰਹੀ, ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਤੋੜਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕਪਿਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰ, ਬੇਹਤਰੀਨ ਧਨ-ਧਾਨ, ਉੱਤਮ ਸਿਹਤ, ਵਧੀਆ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਮਿਲੀ। ਦੀਵਾ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਕਪਿਲ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੀਵੇ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਚੂਹਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਚੂਹਾ ਵੀ ਸੋਹਣੇ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ੀ ਰਥ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੈਜੈਕਾਰ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿ्णੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਯੁਗਾਂ, ਲੱਖਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਸੁਧਰਮਾ ਸੀ—ਧਰਮਾਤਮਾ, ਦੇਵਤਾ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਉਪਾਸਕ, ਸੋਹਣਾ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਉਸਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਪਤੀ-ਵਰਤਾ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰੂਪਸੁੰਦਰੀ ਸੀ। ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨਾ ਆਇਆ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਭਗਤ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਚ੍ਰ ਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਗੇ ਵ੍ਰਤ-ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿ्णੂ ਭਗਤ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਕਾਂਪਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਆਈ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਅੱਜ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿ्णੂ ਦੀ ਕਮਲ-ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ।" ਪਤੀ ਦੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੇ ਹੱਸ ਕੇ ਗੁਪਤ ਬੋਲੀ, "ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਜਨਮੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇ ਸੋਹਣਪ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਪੁਸ਼ਕਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਦੀਵੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਅਮਰ ਰੀਤ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।