ਗੰਗਾ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਜੈਮਿਨੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਹੋਏ ਪਾਪ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਪਾਪ ਗੰਗਾ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾ ਕਰਨ। ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਵਚਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਸੰਜੋਣੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿਥੇ ਵੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਹੋਵੇ, ਪਹਾੜ ਹੋਣ ਜਾਂ ਜੰਗਲ। ਜੈਮਿਨੀ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਕੰਮ ਪੈ ਜਾਣ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਣਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਤੱਕ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰ ਲਏ, ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ ਲਈ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ, ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਣ ਲੈਣ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਮਰਨ ਵੇਲੇ "ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ" ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਲੱਖਾਂ-ਲੱਖ ਦੇਵ-ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ। ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਵੇਲੇ "ਗੰਗਾ" ਨਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਰੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗੰਗਾ-ਇਸ਼ਨਾਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—even ਜੇ ਚਿਤਾ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਗੰਗਾ ਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਹੱਡੀਆਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਵਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅਸਥੀ, ਹੱਡੀਆਂ, ਨਖ ਅਤੇ ਕੇਸ ਵੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਹੱਡੀਆਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਇੰਦਰ (ਸ਼ਕ੍ਰ) ਜੋ ਸਜਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸੀ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ ਯੁਵਤੀ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਯੁਵਤੀ, ਜੋ ਨਵੀਂ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੰਦਰ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਟਿਆ 'ਤੇ, ਉਸ ਹਿਰਣ-ਆਖ ਵਾਲੀ ਯੁਵਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ। ਇੰਦਰ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਡੱਬਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਓਸ ਸਮੇਂ, ਪੌਲੋਮੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਪੌਲੋਮੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ—"ਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਐਸੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਦਾਸੀ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਾਨ-ਡੱਬੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੁਹਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਪਦਮਗੰਧਾ—ਇੱਕ ਦਾਸੀ—ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹਦੇ ਹੋ?" "ਮਧੁਮੱਖੀ ਵੀ ਜੇਕਰ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਸੁਗੰਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਣ-ਮਰਿਆਦਾ ਗਵਾ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤੇਜ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ, ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਤੂਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਗੁਣਹੀਣ ਦਾਸੀ ਪਦਮਗੰਧਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ।" "ਤੁਸੀਂ ਰਾਣੀ ਹੋ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਟਿਆ 'ਤੇ, ਪਰ ਸ਼ਕ੍ਰ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।" ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਾ ਪੌਲੋਮੀ ਨੇ ਪਦਮਗੰਧਾ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਝਿੜਕਿਆ। ਇਸ 'ਤੇ, ਪਦਮਗੰਧਾ ਨੇ, ਜੋ ਵੀਰਵਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—"ਮੇਰੇ ਗੁਣ ਤੇ ਅਵਗੁਣ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮਾਲਕ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਹੱਕ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਣਹੀਣ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੋ, ਨਿੰਦਾ ਕਰੋ? ਹੋਰ ਲੋਕ ਤਾਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਗੁਣ ਤੇ ਅਵਗੁਣ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਅਤ ਮਾੜੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਵਗੁਣ ਤਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਣ ਨਹੀਂ।" "ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਦਾਗ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਹੀਣ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਗੁਣਹੀਣ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪਤੀ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।" ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੀ ਪਦਮਗੰਧਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਟਿਆ ਤੋਂ ਉਠੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ—"ਪਿਆਰੀ, ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਦੀ ਮਾਲਕਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਾਰੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਸੋਹਣੀਏ। ਮੈਂ ਪੱਕਾ ਤੁਹਾਡਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਸੇਵਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਸੇਵਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀਆਂ।" ਫਿਰ ਇੰਦਰ, ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਉਸ ਸੋਹਣੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਸ਼ਚੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—"ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਧੰਨ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖੀ ਹੋ, ਹੇ ਮਾਲਕਾ, ਪਰ ਮੈਂ ਮਾੜਕਿਸਮਤ ਹਾਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਾ ਪੁੰਨ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਕ੍ਰੌਂਚ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਵੇਖੋਗੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਸੁਖ ਭੋਗ ਲਓ।" "ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ, ਹੇ ਕ੍ਰੌਂਚ, ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਰਹੋਗੇ, ਗੁਣਹੀਣ ਹੋ ਕੇ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਦਮਗੰਧਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਵਾਦ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੌਲੋਮੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਆਖਣ ਲੱਗੀ—"ਹੇ ਪੁਲੋਮਾ ਦੀ ਧੀ, ਹੇ ਉੱਚੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਹੈ।