ਪੁਨ੍ਯ-ਸਲਿਲਾ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪਿਤਰ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਥਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਰਨਾ ਨਰਕ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਪਰ, ਜੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ—ਇਥੇ ਧਨ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਮਹਾਪਾਪ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਹਲਕਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦਾ ਪਾਪ ਅਬਾਦੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਆਪ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਉਂਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਅਭਾਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁੱਗ ਨਰਕ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਕਦੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਨ ਨੇ ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਰਾਜਾ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਵਾਕਈ ਅਦਭੁਤ ਹਨ, ਹੇ ਗਿੱਧ, ਤੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਪਰ ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਸਕੀਆਂ ਹਨ।" ਉਸ ਵੇਲੇ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਵਾਣੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਈ, "ਇਹ ਸੱਚ, ਸੱਚ, ਸੱਚ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ, ਉਹ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਨਗਾਰੇ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਗੰਧਰਵ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੋਠ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਇਕ ਦਿਵਯ ਰਥ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਹਰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ; ਕੈਟਭ-ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਗੋਠ ਆ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੰਛੀ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਮੇਤ, ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਰਥ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਗੰਗਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗੀਰਥੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ; ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਗਈ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੁਜਾਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਮੁੜ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ।" ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਾਰਾ ਦਾਨ, ਸਾਰੇ ਯਜ੍ਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਭੀ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਅਖੁੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਦੇ ਵਗਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਐਸਾ ਮੰਨੋ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ, ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰੀ ਜੰਤੂ-ਯੋਨੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਹ ਜਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ, ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਖਾਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲੱਖਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਗੰਦ, ਲਾਰ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਜਾਂ ਮਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਦਾ ਵਾਸੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿਚ ਬਚਿਆ-ਖੁਚਿਆ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਲਾਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਕਿਤੇ ਵੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਕਦੇ ਪਾਪ ਨਾ ਕਰਨ। ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ ਕਰਨ। ਕੋਈ ਧਰਤੀ, ਕੋਈ ਪਹਾੜ, ਕੋਈ ਜੰਗਲ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦਿਵਯ ਨਦੀ ਆਪਣੇ ਸਨਿਧੀ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਨਾ ਕਰੇ। ਹੇ ਜੈਮਿਨੀ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਛੱਡ ਕੇ ਕਦੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਾ ਰਹੋ, ਭਾਵੇਂ ਸੌ ਕੰਮ ਹੋਣ। ਭਿਖਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੀ ਰਹੋ; ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਾ ਜਾਓ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਾ ਵੀ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਦੇ ਵੀ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ। ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਸੁਣ ਲਵੋ, ਮੈਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਰਵੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਵੇਲੇ "ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ" ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਿਵਯ ਯੁੱਗਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ ਗੰਗਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ, ਜੋ ਪਿਤਰ-ਭਗਤੀ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।