ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਕੋਈ ਆਇਆ ਤੇ ਬੜੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਸਮਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਤਾਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਜਾਣਨ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੈ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਗੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਰਮਤਾ ਨਾਲ 'ਗੰਗਾ' ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਹਰ ਥਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ—ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।" "ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ਨੁਮਾ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਜਾਨਵਰ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਕੀੜਾ ਉਥੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇੱਕ ਵਾਰ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਮਨੋਭਦ੍ਰਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੇਮਪ੍ਰਭਾ ਸੀ, ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ, ਪਤੀ-ਭਗਤ, ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।" "ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਹੇਠ ਆ ਗਈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਖਿਆ ਕਰਤਾ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਕੇ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ:" "ਮਨੋਭਦ੍ਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਮੰਤਰੀਓ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਯੱਗ, ਉਚਿਤ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਖੋਹ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਕੁਝ ਕਰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਹਰੇਕ ਗਹਿਣਾ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜੇ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਯੋਗਤਾ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਮਾਲਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" "ਧਰਤੀ ਵੀ ਬੁੱਢੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਰਾਖੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ। ਉੱਚਤਮ ਭਲਾ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋ।" ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਰਾਜਨੀਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਉਹੀ ਸਾਡੀ ਵੀ ਰਾਏ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਸੁਤ—ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਤੇ ਯਸ਼ੋਭਦ੍ਰ—ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਪਿਤਾ-ਭਗਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਰਾਜ-ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਵੰਡਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਧਰ, ਇੱਕ ਗਿੱਧ, ਆਪਣੀ ਮਾਦਾ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਬੈਠਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਣ ਆਏ ਹੋ?" ਗਿੱਧ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਗਿੱਧ ਹਾਂ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਿਅਕ, ਤੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਆਈ ਸੀ।" "ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।" ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਗਿੱਧ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਹੈ; ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ?" "ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਚਮੁਚ ਪਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ।" ਗਿੱਧ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਰਸੰਗਰ ਨਾਮ ਦੇ ਚੰਡਾਲ ਸਨ, ਜੋ ਸਤਯਘੋਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰੇ; ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯਮ ਦੇ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਆਏ।" "ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਸਨ, ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ।" "ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖੇ ਰਸਤੇ ਲੈ ਗਏ; ਉਥੇ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜੋ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵੇਖੋ।' ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਜਾਂਚੇ।" "ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਕੇ ਅੰਤਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।'" "ਜੇ ਕੋਈ ਮੰਦਾ ਕਰਮ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਜਾਂਚੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੁਜਜਾਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਰਕ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਏ।