ਉੱਤਮ ਪਦਮਾ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਵਿਚ, ਉਮਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ, “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ” ਵਾਲਾ ਵਿਅਖਿਆਨ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਗਲਮਈ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪਚਵੀਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪਚਵੀਂਅਤ ਧਿਆਨਯੋਗ ਅਰਥਵਤ ਚਰਚਾ ਇਥੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਜੈਮਿਨੀ ਜੀ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਆਦਰ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਾ ਕਰਮਯੋਗ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕਰਮਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਵਿਆਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਕਰਮਯੋਗ ਅਤੇ ਧਿਆਨਯੋਗ ਦੋਵੇਂ ਯੋਗ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਰਮਯੋਗ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀਵਰ, ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ, ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਮਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਮਲਕੀ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਭਕਤੀ, ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਵੀ ਕਰਮਯੋਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਰਮਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਧਿਆਨਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਮਯੋਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਜੈਮਿਨੀ ਜੀ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਰਮਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਗੁਣ ਕੀ ਹਨ? ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ? ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਾਨ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਦੁਜਜਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਫਲ, ਧਾਤ੍ਰੀ ਰੁੱਖ ਦੀ ਭਕਤੀ, ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ ਪੂਜਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣਨ ਦੀ ਭਾਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਂਗੂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਸਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।” ਵਿਆਸ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀਵਰ! ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਹ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ‘ਗੰਗਾ’ ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਹਰ ਥਾਂ ਸੌਖੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਔਖਾ ਹੈ: ਗੰਗਾਦਵਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ, ਆ ਕੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਉਥੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਸੁਣ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੋਭਦ੍ਰਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਸਭ ਉੱਤਰਦਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੇਮ ਪ੍ਰਭਾ ਸੀ, ਜੋ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ, ਪਤੀ ਭਗਤ, ਬਹੁਤ ਸੁਭਾਗੀ ਤੇ ਸਭ ਮੰਗਲ ਚਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਜਾ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਸੈਨਾਵਾਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਰ ਯਜਨਾ ਤੇ ਯਥਾ ਯੋਗ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਵਧੀਕ ਉਮਰ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਕਰ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਕੁਝ ਕਰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਗਹਣੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਆਕਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਤਾ ਸੀ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਡਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਜਦ ਯੋਗਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵੀ ਬੁੱਢੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਸਭ ਗੁਣ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਚੋਟੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੇਚਾਰਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਰਾਜ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ, ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਦਿਆਂ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋ।” ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹੀ ਸਾਡੀ ਵੀ ਰਾਏ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਰਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਯਸ਼ੋਭਦ੍ਰ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਪਿਤਾ ਭਗਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ ਸਨ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਇੱਕ ਗਿੱਧ ਆਪਣੀ ਸਾਥਣੀ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਦੇਖ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸ ਸੁਭ ਖੇਤਰ ਲਈ ਆਏ ਹੋ?” ਗਿੱਧ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਗਿੱਧ ਹਾਂ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਤੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਾਥਣੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂਤਾ ਦੇਖਣ ਆਏ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।” ਇਹ ਗਿੱਧ ਦੀ ਅਚੰਭੇਜ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਲ ਮੁੜ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ...