ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਤੂੰ ਵਿਦੇਹਾ ਦੀ ਧੀ, ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਇੱਥੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੇਸ਼ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਦੇਖੇ, ਤਾਂ ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲੋ।” ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਨੇ ਫ਼ੌਰਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਉਥੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨਾਲ ਖੜੇ ਸਨ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਅਤੇ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਘਟਨਾ ਹੋਈ?” ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਚੁਗਲੀ ਆਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਅਛੂਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੋਏ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੰਪਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਭਰਾ, ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਤੇ ਜਲਦੀ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ਿਆਤੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਗੰਗਾ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਨਿਰਾਲੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਚਰਚਿਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ।” ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿਆਂ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮਾਲਿਕ, ਜਾਨਕੀ ਬਾਰੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਰਕਸ਼ ਗੱਲ ਕੌਣ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਝੂਠੇ, ਦੁਸਟ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਹੈ। ਨਿੰਦਤ ਬਚਨ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹਨ ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਹਨ। ਜਹਾਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਪਾਪ ਨਾਸਣੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਛੋਹ ਤੋਂ ਅਛੂਤੀ, ਪਰ ਧਰਮਾਤਮਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਲੂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹਾਨੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੋ।” ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਰਾਮ ਜੀ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨੋ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਖਿਆ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹਾ ਵੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਰੁੱਖ। ਭਰਾ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਰੰਤ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਲਿਆਓ।” ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਲੱਖਣ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਤੁਰੰਤ ਸੱਦ ਰਹੇ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਲੱਖਣ ਤੁਰੰਤ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਥੇ ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੋਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਸਨ। ਲੱਖਣ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਿਆਨਕ ਮਾਮਲਾ ਹੈ—ਇਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਆਦਿ?” “ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੋ, ਪੂਰੀ ਤਫ਼ਸੀਲ ਨਾਲ।” ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਵਾਰਤਾ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਲੱਖਣ, ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਤਿਆਗ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਹ ਰੁਕ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕੰਪਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਖ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਲੱਖਣ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜਦ ਮੈਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਲੋਕ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਕਿਸ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂ? ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੇਰਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣਗੇ।” “ਮੈਂ ਨਿੰਦਤ, ਕੋੜ੍ਹੀ, ਤੇ ਚੰਗੀ ਸੂਰਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਣੀ ਰਾਜੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਇਲਟ ਹੋ ਗਿਆ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਭਦਰ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੱਖਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕ ਕੇ, ਕੰਪਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਮਾਲਿਕ, ਹੌਸਲਾ ਰੱਖੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁਰਬਲ ਕਰ ਲਿਆ? ਕੌਣ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਧੋਬੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਸਿੱਧਾ ਪੁੱਛਾਂਗਾ। ਜਾਨਕੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਅਨਿਆਇ ਹੋਇਆ? ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਆਮ ਬੰਦੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।” “ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹ (ਧੋਬੀ) ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਭੈਭੀਤ ਤੇ ਪਤੀ-ਭਗਤ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹੋ? ਜਾਨਕਾ ਦੀ ਧੀ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡੋ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ ਤੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਜਲਦੀ ਮੰਨੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਾਂ? ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੁਗਲੀ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਅਯੋਗ ਸਰੀਰ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਘਰ, ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਧਨ ਦੀ ਕੀ ਪਰਵਾਹ? ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?” “ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਭਰਾ, ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਧੋਬੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ, ਲੋਕ-ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ।