ਵਿਵਸਵਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਰਨ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਗਰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਰਗੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਕਲੇਸ਼ ਜਾਂ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਪੀੜ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਉੱਚੀ ਕੀਰਤੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਲੱਜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਸੂਸ ਵੀ, ਜੋ ਹਰ ਪਲ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨਮੋਹਣ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਜਾਸੂਸਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਛੇਵੇਂ ਜਾਸੂਸ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਉਚਿਤ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਹੋਵੇਗਾ।" ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਜਾਸੂਸ ਨੂੰ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਕਿਹਾ: "ਸੱਚ ਦੀ ਸਹੁੰ ਦੇ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸੋ।" ਤਦ ਜਾਸੂਸ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਜੋ ਨਾ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ।" ਜਾਸੂਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦਸ-ਸੀਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ; ਪਰ ਰਾਕਸ਼ਸੀ-ਧਾਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।" ਇੱਕ ਧੋਬੀ ਕਰੁਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਘਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾ ਕੇ ਮਾਰਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ? ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।" ਫਿਰ ਧੋਬੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੈਂ ਰਾਮ, ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਘਰ ਰਹੀ ਸੀ।" "ਰਾਜਾ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮਕ ਹੈ; ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ, ਚਾਹੇ ਨੇਕ ਹੋਣ, ਅਧਰਮਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਖਦਾ ਰਿਹਾ: "ਮੈਂ ਰਾਮ, ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੇ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਈ।" "ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿਆਂ; ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ: ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਧੋਬੀ ਕਿੱਥੇ?" "ਇਹ ਮਾੜਾ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਚ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂ।" "ਜੋ ਨਾ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਹੀ ਇਥੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰੇ ਕਿ ਕੀ ਠੀਕ ਹੈ।" ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਨ, ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅੰਛੀ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।" ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਖਵਾਲੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦੇਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਭਰਤ ਕੋਲ ਜਾਓ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜੋ।" ਦੁਖੀ ਰਖਵਾਲੇ ਭਰਤ ਦੇ ਘਰ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਸੁਣਾਇਆ। ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਭਰਤ ਤੁਰੰਤ ਸਭਾ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਮਹਾਨ-ਮਨ ਭਰਤ ਨੇ ਦਰਬਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਧਨ-ਧਨ ਰਾਮ, ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਦਇਆ ਦਾ ਖਜਾਨਾ?" ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਰਤਨ-ਸਜਾਇਆ ਘਰ ਵੱਲ ਦੱਸਿਆ। ਭਰਤ ਉਥੇ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਆ ਗਿਆ। "ਕੀ ਰਾਮ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ?" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅੰਛੀ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਦਾਸ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਰਾਹੂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੱਚ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਛੱਡੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ; ਕਿਉਂ ਦੁਖ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਬਣਦੇ ਹੋ?" ਭਰਾ ਦੀ ਭਾਵ-ਭਰਪੂਰ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਧਰਮਕ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਭਰਾ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣ। ਅੱਜ ਇਹ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ।" "ਵਿਵਸਵਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਦੇ ਬਦਨਾਮੀ ਨਹੀਂ ਝੱਲੀ; ਪਰ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਦਾਗੀ ਹੋ ਗਈ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਵੱਲ ਵਹਿ ਗਈ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮੀ ਦਾ ਸੱਪ ਡਸ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਦਾਗੀ ਹੋ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧੋਬੀ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ।" "ਅੱਜ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਧੋਬੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਭਰਾ, ਦੱਸ—ਮੈਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੀ ਕਰਾਂ?" "ਕੀ ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਜਾਂ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂ? ਦੋਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਵਗਦੇ, ਕੰਪਦੇ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੇਕ ਤੇ ਧਰਮਕ, ਨੇਕੀਆਂ ਦਾ ਰਤਨ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਭਰਾ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਆ।