ਹਨੁਮਾਨ ਤੇ ਸੁਰਥਾ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਚੋਟਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਥਾ ਉੱਤੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਫਿਰ ਸੁਰਥਾ ਨੇ 'ਰਾਮਾ' ਨਾਮ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ—ਹਨੁਮਾਨ—ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਾਂਧ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੁਰਥਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ੰਜੀਰ ਪਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਵੀ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੁਰਥਾ ਨੇ, ਜੋ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸਭਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੁਰਥਾ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸ਼੍ਰੀ ਰਘੁਨਾਥ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦਇਆਲੂ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤ ਕਰੇਗਾ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਛਡਾਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਅਤੇ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਜਨਮੇ, ਸੀਤਾ ਪਤੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਦਇਆਲੂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹੇ ਦਇਆਲੂ, ਸੀਤਾ ਪਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੁੰਦਰ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੋਹਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤ ਕਰ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ।" "ਤੁਸੀਂ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਬਚਾਇਆ ਹੈ; ਸੀਤਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਜੂੜੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਘਰ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤ ਕਰ।" "ਤੁਸੀਂ ਯਜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੋ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਤ ਹੋ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹੋ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਥੇ ਸੁਰਥਾ ਵੱਲੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਛਡਾਓ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ।" "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਹੇ ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਛਡਾਓ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮਹਾਨ ਰਘੁਵੀਰ, ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਚਲੇ ਆਏ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਰਾਮ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਵੇਖੋ ਰਾਜਾ, ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਆ ਗਏ ਹਨ।" "ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਈ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਛੁਡਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਆਏ ਹਨ।" ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਰਥਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੇ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਭਿੱਜੋਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਧੰਨ ਹੈ; ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮਹਾਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ, ਬੰਨ੍ਹੇ ਗਏ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਛੱਡਕੇ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਰਘੁਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦ ਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਚੰਗੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਲਈ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਆਏ, ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਰਥਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, "ਮੇਰੀ ਭੁੱਲ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਓ, ਹੇ ਰਾਘਵ।" ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।" "ਇਹੀ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਨਾ। ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ; ਯੋਧੇ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਏ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਦਾਇ ਲੈ ਲਈ। ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਵਯ ਰਥ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸ ਭਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸੁਰਥਾ, ਮਹਾਨ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਨੇ ਚੰਪਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਣ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਡੰਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵਜਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ੰਖ ਫੁਕਵਾਏ। ਉਹ ਵੀਰ, ਸੁਰਥਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਯਜਨ ਵਾਲਾ ਘੋੜਾ ਛੱਡਿਆ। ਉਹ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਘੋੜਾ ਗਿਆ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਸੁਰਥਾ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਵਾਲਮੀਕੀ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਮਾ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇ ਪਾਤਾਲ ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਸਿਆਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ 'ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਰਾਮ-ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਵਿੱਚ ਭੇਟ' ਵਾਲਾ ਤਿਰਵੰਜਾ (53ਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਸਵੇਰੇ, ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਾਨਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਵ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੀ, ਯਜਨ ਲਈ ਸੁਟੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਚਲਾ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯਜਨ ਵਾਲਾ ਘੋੜਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਮੱਥੇ 'ਸੁਵਰਨ ਪੱਟੀ' ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਸਰ, ਅਗਰ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਵ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਘੋੜਾ ਕਿਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆ ਗਿਆ?" "ਚਲੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਡਰੋ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਲਵ ਤੁਰੰਤ ਘੋੜੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਘੋੜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ੀ ਲਵ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੈਅੰਤ ਵਰਗਾ ਅਜੇਤਯ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਮੱਥੇ ਲੱਗੀ ਚਿੱਠੀ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਲਿਪੀ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: "ਵਿਵਸਵਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਹਾਰਦਾ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵੱਲ ਲੋਭੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ...