ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਦੀ ਛਾਪ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਸੁੰਦਰ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਛੋਟੀ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਭੇਸ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਨੇਊ, ਮ੍ਰਿਗਛਾਲ, ਦੰਡ ਆਦਿ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਗੂਪਣ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਵਾਮਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਿਆਂ!" ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਫਿਰ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਇਸ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਬਲੀ ਦਾ ਯਜਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮੰਗਣ 'ਤੇ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੰਗ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਪਰਤਾਪਤ ਕਰੋ।" ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਖੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਹਰੀ ਬਲੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਯਜਨ-ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਅੱਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਆਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਬਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾ-ਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਅਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: "ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਏ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਆਖੋ, ਹੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ।" ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ, ਵਾਮਨ ਜੀ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਯਜਨ-ਵੇਦੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ ਦਿਓ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਹੇ ਮਾਣ-ਦੇਣ ਵਾਲੇ।" "ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਨਿਰਧਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪੂਣਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਧਰਤੀ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇਣ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਲੈਂਦਾ—ਦੋਵੇਂ ਪੂਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ ਦਿਓ। ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਧਰਤੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸੰਕੋਚ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ। ਇਹ ਦਾਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।" ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਫਿਰ, ਖੁਸ਼ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਉਸ ਨੇ ਯਥਾ-ਵਿਧਿ ਧਰਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ), ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਤੀ ਨਾ ਦੇਵੋ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਛਲ ਨਾਲ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਨਾ ਦਿਓ। ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਮੂਤਾਬਕ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦੇ ਦਿਓ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ।" ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਹੱਸ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਪੂਣ-ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਪ ਆਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੁਖ ਵੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵੀ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ।" ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ। ਉਸ ਨੇ ਚਾਹੀਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਲ ਰਾਹੀਂ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੱਖਣਾ ਤੇ ਧਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਬਲੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਲੈ ਲਵੋ।" ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਫਿਰ ਨਿਕਟ ਖੜੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਅੱਜ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਮਾਪਾਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬੌਨਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਸੌ ਕਰੋੜ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰਾ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਈ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਪੈਰ ਦੇ ਪੈਰਾਵੇਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਸਦਾ-ਥਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਣੰਤ ਸੀ, ਉਹ ਰੂਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਸੀ—even ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਲਈ ਵੀ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਗਿਰਿਜਾ, ਜਦ ਉਹ ਪੈਰ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੋ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਸਦਾ-ਥਿਰ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਲੀ, ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਅਦਭੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਲੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਲਵੋ।" ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਵਧਾਇਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਤਾਰਿਆਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਚੁਤ ਦਾ ਉਹ ਪੈਰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ।