ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਜਿੱਤਦੇ ਹੋਏ ਜਾਵੋਗੇ। "ਮਾਲਕ, ਹੁਣ ਇਸ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸੁਹਣੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਛੱਡੋ; ਰਸਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੇਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਜ਼ਹੀਂ!" ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਉਹ ਮਹਾਂਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ, "ਵਧੀਆ, ਵਧੀਆ," ਆਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਘੋੜਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਚੰਗੇ ਰਥਾਂ, ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਜੋ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਹੁਣ, ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਮੋਹਕ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ, ਹੇ ਵਤਸਯਾਨਾ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੇਵਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਸਨ; ਉੱਥੇ ਨੀਲੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਂਵੀਰਾਂ ਵਲੋਂ ਮਨਿਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਮੋਤੀ ਵਰਗੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਤਪੋਵਨ ਝੋਪੜੀ ਦੇਖੀ, ਜੋ ਰੇਵਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਸਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਧਨ, ਕਰਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੰਤਰੀ, ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਤਪੋਵਨ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਖਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮੰਗਲਮਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜਾਂਚਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।" ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ ਤੇ ਪੁੱਛੋ; ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੇਗਾ। ਉਹ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਲਗਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਰਣਯਕ ਹੈ, ਜੋ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਦਾਸ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ।" ਇਹ ਧਰਮ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਹਨੁਮਾਨ, ਮਹਾਂਵੀਰ ਪੁਸ਼ਕਲ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੁਮਤੀ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮੀਨਿਧਿ, ਸੁਬਾਹੁ, ਅਤੇ ਸੁਮਦਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਆਰਣਯਕ ਦੀ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ noble-minded ਆਰਣਯਕ, ਜੋ ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਉਹ ਉੱਚੇ ਤਪਸਵੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਵੀਰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਸਭ ਦੀਆਂ گردਨਾਂ ਵਿਣਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਜਦ ਆਰਣਯਕ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਣਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੈਰ-ਹਥ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਦੇ ਕੇ, ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ? ਕਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ? ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤੋ!" ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮਤੀ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ। ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਘੋੜਾ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹੈ; ਮਹਾਂਵੀਰ ਯਜਨਾ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਪੂਰੇ ਹਨ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬੋਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਸਾਰੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਚਮਕ। ਆਰਣਯਕ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਜਨਾਵਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਕੀ ਲਾਭ ਦੇਣਗੀਆਂ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ? ਮੂਰਖ ਲੋਕ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਪੂਜਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰਘੁਨਾਥ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਸਥਿਰ ਸੁਖ ਤੇ ਲਾਭ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੂਰਖ ਯਜਨਾ, ਯੋਗ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਕਰ ਕੇ ਦੁੱਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਕਿੰਨੀ ਅਚੰਭਤ ਹੈ—ਰਾਮ ਦੀ ਆਸਾਨ ਭਗਤੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਿਲਣੇ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਹਨ। ਯੋਗੀ, ਚਾਹਤ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ, ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਮਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। "ਮਾਲਕ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੁਲਭ ਤੇ ਅਚੰਭਤ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਕੀ ਕਰੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਕਿਹੜਾ ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਜਾਂ ਯਜਨਾ, ਜਾਂ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ।" ਮੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦਾਨ, ਤੀਰਥ, ਵਰਤ, ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਯੋਗ, ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਜਨਾਵਾਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਵਰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਰਾਜ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁਣ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਾਸਤਕ, ਭਗਤੀ ਰਹਿਤ, ਨਿੰਦਕ, ਛਲਕਪਟੀ, ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਦੇ ਭਗਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਰਾਮ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਵਰਤ ਨਹੀਂ; ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਯਜਨਾ।