ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪੁਰੁਸ਼ੋत्तਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ੋत्तਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਫਿਰ, ਪੁਰੁਸ਼ੋत्तਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਵੈਕੁੰਠ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਰਥ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਸਮੇਤ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਥੇ, ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਸਨਾਨ ਕਰ ਲਏ ਸਨ, ਚਾਰ ਬਾਂਹ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਕਰੰਬਾ ਨੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ, ਦੁਰਲਭ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਕਮਲ ਲਏ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਭ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਸਰੀਰ ਗਹਣਿਆਂ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦਾਂ ਤੇ ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਰਥਾਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਗਸਤਿਆ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਰਤਨਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਭਾਗ ਕਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਨੀਲਗਿਰੀ ਪਹਾੜ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁਰੁਸ਼ੋत्तਮ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਨੀਲਗਿਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੰਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਦਾ ਸੁਪਨਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੀਲਗਿਰੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਸੀਤਾ ਆਪ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗਯ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇਗਾ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਨਿਵਾਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਘੋੜਾ ਉੱਤਮ ਨੀਲ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਤੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ੋत्तਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ। ਉੱਥੇ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ—ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਘੋੜਾ ਨੀਲ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ, ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਨੀਲ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋत्तਮ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਸਮਝਿਆ। ਫਿਰ, ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਘੋੜਾ ਘਾਹ ਚਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪੱਤਾ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚਉਰੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਜੋ ਤੀਬਰ ਤੇਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਘੋੜਾ ਚਕਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਸੁਬਾਹੂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੁਬਾਹੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦਮਨ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਲਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਇਹ ਘੋੜਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ? ਇਸਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪੱਤਾ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਚਉਰੀ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?" ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੇਵਕ ਉਸ ਸੋਹਣੇ ਘੋੜੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਪੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਲਿਆਇਆ। ਦਮਨ ਨੇ ਪੱਤਾ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮਭਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਘੋੜਾ, ਜੋ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਛੱਡਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। "ਅਸੀਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹਨ, ਜੋ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਇਨਾਮ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲੈਣ।" "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਸਭ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਛੱਡੇਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਮਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਸਲ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਖ਼ਤਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿਵੇਂ? ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਫਲ ਜਰੂਰ ਚੱਕੇ।" "ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫੁੱਲਦੇ ਕਿੰਮਸ਼ੁਕ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਾਂਗ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਣ। ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਗਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੀਦ ਦੇਣ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਦੇਣ। ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਦੇ ਦਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਪੀਣ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਸਹਚਰੀਆਂ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ।" "ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਮੇਰੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਕੋਦੰਡ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਤੀਰ ਛੱਡਾਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦਮਨ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੂਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਕੇ, ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਰਲਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਥਾ-ਚੱਕਰ ਨੀਲ ਪਹਾੜ, ਪੁਰੁਸ਼ੋत्तਮ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।