ਸਨਕ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ‘ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਯਮ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਵਰਗੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਜੀਵ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਖਾ, ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਅਚੂਤ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫਿਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ, ਭਾਰੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਚ ਮੱਤ ਹੋਇਆ, ਬੋਲਿਆ। ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, “ਭਿਆਨਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ—ਇਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ—ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਮਾਰ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹਰੀ ਹੀ ਰਾਖਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਇਸਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੈਂ ਦੇਖਾਂਗਾ ਕਿ ਹਰੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ—ਫਿਰ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਸ਼ਟਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡਿੱਗ ਖੜਾ ਰਹਿਆ। ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਭਾਲਿਆਂ, ਸੂਲਾਂ ਅਤੇ ਬਰਛਿਆਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਹਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਕਟ ਰਹਿਆ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਟੁੱਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਵਜਰ ਵਾਂਗ। ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ‘ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਮਾਰੇ, ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਝੜ ਗਏ। ਦੈਤੀਆਂ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਇਕ ਰੇਸ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕੇ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਯੋਧੇ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਸ਼ਚਰਜ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਆਗੂਪਣ ਹੇਠ ਭਿਆਨਕ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਸਨੂੰ ਖਾ ਜਾਓ!” ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸੱਪ, ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਗਰੁੜ-ਧਜਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਜ਼ਹਿਰੇਲੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕਟਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਵਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਵੈਨਤੇਯ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਪ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਡਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ, ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹਾਥੀ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਜੜ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞੇ, ਉਹ ਹਾਥੀ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਜਲਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ, ਜਲਧਿ-ਸ਼ਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸਾੜਿਆ; ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬੱਚਾ ਅੱਗ ਤੋਂ ਅਣਛੁਹਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦੇਣ ‘ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੰਝ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਮਾਰਕ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤੇ, ਪਰ ਸਭ ਵਿਫਲ ਰਹੇ। ਆਖਰਕਾਰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਹਰ ਚਲ ਅਸਫਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਸਿੱਧ ਕਰ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਉਰਜਾ, ਤੇਜ, ਗਿਆਨ, ਬਲ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਉਸਦੇ ਪਰਮ ਰੂਪ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਿਮਾ ਹਨ। ਜੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਾਂਗਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੈਯਤਾ ਤੇ ਅਜਿੱਤਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਤਾ ਮੈਂਨੂੰ ਬਲ ਤੇ ਸ਼ੌਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਾਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ—ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਡਟਿਆ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਬਾਰੇ ਬੋਲਿਆ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਰਾਏਣ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੂਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਥਾਂ, ਜਗਤ ਦੀ ਜਿਤੀ ਵੀ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕਤਾ ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ-ਪੈਰੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਉਸਦੇ ਅਦਭੁਤ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਹ, ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਹੈ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਜਨਾਰਦਨ—ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ। ਜਨਾਰਦਨ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ—ਦੇਵਤਾ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੱਕ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।” ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ—ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਇਹ ਵਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਦੈਤ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਕਰਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਡਾਂਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਸਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਸਿੱਧ ਕਰ; ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?