ਮੈਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੇ ਤਾਰਕ ਮੰਤਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਵੀ ਮਰ ਜਾਵੇ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੀੜੇ, ਪਤੰਗੇ, ਭੰਬੀਆਂ, ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਹੋਣ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਭੋਗਵਾਟਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਗੰਗਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਥਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਭੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਕਪਰਦਿਨ ਦੇ ਭਗਤ, ਜੋ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਕੇਵਲ ਕਾਲਭੈਰਵ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਯਮ, ਜੋ ਦੰਡ ਧਾਰੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਐਸਾ ਹੈ ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਛਾਪ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਚੀਜ਼ ਮੈਂ ਨੀਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦੇਖੀ, ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ, ਨੀਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਜਿਥੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਥੇ ਫਿਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਨੀਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਂਗਣ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਧੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਭਿੱਲਾ ਦੇਖੇ, ਜੋ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।" "ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ: ਕੀ ਇਹ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਧਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਹਨ? ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਵੈਕੁੰਠ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕਾਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਲਭ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ, ਕਮਾਨ ਅਤੇ ਕਮਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਇਹ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: 'ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਦੀ ਅਚੰਭੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।'" "ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ: 'ਪਿੰਡ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਧਰਮੀ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਿਆਂ!'" "ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਿ ਇਹ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।" "ਉਹ ਕਿਰਾਾਤ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: 'ਸੁਣੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਡੀ ਕਹਾਣੀ। ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਪૃਥੁਕਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਬੂ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਖੇਡਦਿਆਂ-ਖੇਡਦਿਆਂ ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸਨ।'" "'ਉਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਦੇਵ ਮੰਦਰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਗਰੁੜ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ—'ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਘਰ ਕਿਸਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?'" "'ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ: ਚਲੋ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖੀਏ—ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਮਹਾਨ ਆਸਰਾ ਹੈ।' ਉਹ ਬੱਚਾ, ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ, ਉਸ ਘਰ ਅੰਦਰ ਗਿਆ।'" "'ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਦੋਵਾਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮਸਤਕ ਤੇ ਮੁਕੁਟ, ਗਲ ਵਿਚ ਹਾਰ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਬਾਜੂਬੰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।'" "'ਉਸਨੇ ਦੋ ਸੁੰਦਰ, ਨਿਰਮਲ ਕੰਨ-ਫੁੱਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਤੁਲਸੀ ਪੱਤੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭੌਰੇ ਮਹਕ ਤੋਂ ਮਸਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ।'" "'ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਰੂਪ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ, ਕਮਾਨ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਿਹਨ ਲੈ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ; ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਆਦਿਕ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।'" "'ਕੋਈ ਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਅਤਿ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੂਜਨੀਕ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਰਾਜੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।'" "'ਹਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਉਥੇ ਹੀ ਮਗਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਧੂਪ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਜਪ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ।'" "'ਲਖਮੀ ਪਤੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੋਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਆਰਤੀ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸਦੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ।'" "'ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਉਥੇ ਮਿੱਠੇ ਭੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਲਭ ਸੀ।'" "'ਉਹ ਖਾ ਕੇ, ਤੇ ਉਸ ਮਹਿਮਾ ਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ।'" "'ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਘਰ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ; ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਆਦਿਕ ਚਿਹਨ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।'" "'ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਇਹ ਅਚੰਭੀ ਘਟਨਾ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰੀ? ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।'" "'ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਉਥੇ ਮਿੱਠੇ ਭੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ।'" "'ਉਸ ਭੋਗ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ, ਇਸ ਕਾਰਨ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।'" "'ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ; ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਹੈ।'" "'ਉਥੇ ਅਸੀਂ ਭੋਗ ਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਾਰਥ ਖਾਧੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਰਮ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਫਿਰ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜਾਓ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਜੀਵ, ਤੇ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ।'" "'ਉਥੇ ਮਿੱਠਾ ਭੋਗ ਖਾਓ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਓ; ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਅਚੰਭਾ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਵਾਦਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।'" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਖਦਾ ਹੈ: "ਭਿੱਲਾਂ ਦੀ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਚੰਭਾ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੀਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਲਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਥੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਮਿਲੀ।