ਸਤਰੁਘਨ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਦਾਰ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਪਿਆਦਿਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤਰੁਘਨ, ਸੁਮਦਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਹ 'ਤੇ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਪਯੋਸ਼ਣੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਤਮ-ਨਿਗ੍ਰਹੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਦਾ, ਅਤੇ ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਰੀ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਬਾਂਦਰਾਂ, ਬਾਂਦਰ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਪਾਸੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ। ਆਕਾਸ਼, ਯਜਨ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਕਈ ਯਜਨ-ਪੋਲੇ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਥੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਚੂਹੇ, ਬਿਲੀਆਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਬਿਲ ਨਾ ਖੋਦਦੇ। ਸੱਪ, ਮੋਰਾਂ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੇਡਦੇ ਹਨ; ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਪਾ ਕੇ, ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਕ, ਜੰਗਲੀ ਚੌਲ ਖਾਣ 'ਤੇ ਲਗੇ, ਰਿਸ਼ੀ-ਗਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਕਾਲ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਗਾਂਵਾਂ, ਨੰਦਿਨੀ ਵਰਗੀਆਂ, ਪੂਰੀਆਂ ਉਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਰੇਤਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਯਜਨ-ਕਾਸਟੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਕਰਮ ਲਈ ਲੋਟਸ ਫੁੱਲ ਫੜ ਕੇ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸਤਰੁਘਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਓ ਸੁਮਤੀ, ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਗਣਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ?" ਉਹ ਆਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਤਰੁਘਨ ਦੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ ਚਯਵਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਵਯੰਭੂ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਗ ਦਿੱਤਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ।" "ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਪੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਉਹ ਤਪ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਚਯਵਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਸੁਮਤੀ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਟੁੱਟਣ ਬਾਰੇ ਸਾਰਾ ਪੁੱਛਿਆ।" ਸਤਰੁਘਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਭਾਗ ਦਿੱਤਾ? ਮਹਾਨ ਸਵਯੰਭੂ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?" ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨਾਮਕ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਕ ਵਾਰੀ, ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਯਜਨ-ਕਾਸਟੀਆਂ ਲੈਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਯਜਨ ਦੀ ਨਸ਼ਟਤਾ ਲਈ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦਮਨਕ ਦੈਤ ਆਇਆ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸ਼ਬਦ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ: 'ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਤਨੀ?' ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ।" "ਫਿਰ, ਅਗਨੀ ਨੇ, ਦੈਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੈਤ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੀਲ, ਕਹਿੰਦੀ, 'ਓ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਤਪਸੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਤਪ ਦੀ ਖਜਾਨਾ!'" "ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ, ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਿਆ। ਫਿਰ, ਵੱਡੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਜਣਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਫਲ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇਵਤਾ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ।" "ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਨਾ ਜਾ; ਰਾਖ ਹੋ ਜਾ, ਦੁਰ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੀ! ਜੋ ਅਣੁਚਿਤ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਾਖ ਹੋ ਗਿਆ; ਮਾਂ, ਬੱਚਾ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ।" "ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ, ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: 'ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਂ, ਬੁਰਾਈ ਅਤੇ ਵੈਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਵੇਂ।'" "ਫਿਰ, ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ, ਕਹਿੰਦੀ: 'ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ, ਮਾਹਰ, ਦਇਆ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਮਹਾਨ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ!'" "'ਡਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਝੂਠਾ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਿਆ, ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਤਨ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ।'" "ਫਿਰ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਂ, ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹੇਗੀ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।" "ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣਨੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਜਾਰੀ ਨੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਫੜ ਕੇ, ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਲ ਕਰਵਾਈਆਂ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਡਿੱਗ ਗਿਆ (ਚਯਵਨ), ਸਾਰੇ ਤਪਸੀ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚਯਵਨ ਕਹਿੰਦੇ; ਉਹ ਕ੍ਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਚੰਦ ਦੀ ਵਧਦੀ ਕਲਾ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।" "ਉਹ ਰੇਵਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ, ਤਪ ਕਰਨ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ।" "ਉਥੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਨੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਚਿਟੇ ਪਿੰਡ 'ਤੇ, ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਗ ਆਏ।" "ਹਿਰਣ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਖੁਰਚਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਣਰੋਕੀ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ।