ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧੀਪਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਬਲਦਵਾਰ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹੜਪ ਲੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਸਾਰੇ ਗੰਧਰਵ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਉਸਦੇ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਗਏ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਯਕਸ਼, ਨਾਗ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਸਾਧ੍ਯ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਦੈਤ੍ਯ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਕਲ੍ਯਾਣੀ ਨਾਮਕ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਲਿਆ। ਕਲ੍ਯਾਣੀ ਦੇ ਘਰ ਉਜਲਾ ਤੇ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਜਨਮਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਜੋ ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਦਾ ਮਹਿਲਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰਿ, ਹ੍ਰੀਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਵਾਸੁਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਮਨ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਵਵ੍ਯਾਪਕ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਧ੍ਯਾਪਕ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਪਣੇ ਅਧ੍ਯਾਪਕ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਦੈਤ੍ਯ ਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਚਿਰ ਸੁਭਾਗੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤ੍ਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਅਧ੍ਯਾਪਕ ਦੇ ਘਰ ਰਿਹਾ। ਦੱਸ, ਤੇਰੇ ਅਧ੍ਯਾਪਕ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਈ ਹੈ?" ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਉਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੋ ਸਾਰੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਸਰ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਵਵ੍ਯਾਪਕ ਵਿਣੁ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।" ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਵਲੋਂ ਵਿਣੁ ਦੀ ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੈਤ੍ਯ ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅਧ੍ਯਾਪਕ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੂਰਖ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਿਉਂ ਸਿਖਾਈ? ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਅਯੋਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇਹ ਵਡਿਆਈ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਬੱਚਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋਇਆ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੈਤ੍ਯ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਵੋ!" ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਪੁੱਤ੍ਰ ਅਧ੍ਯਾਪਕ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਅਧ੍ਯਾਪਕ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਅਧ੍ਯਾਪਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹਰੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਧ੍ਯਾਪਕ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ਼ ਹਰੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸੱਚੇ ਅਧ੍ਯਾਪਕ ਹਨ।" "ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਸੋਚਨ ਵਾਲਾ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਹਰੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ।" ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਜੁਬਾਨ ਨਾਲ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਕੌਣ ਹੈ ਵਿਣੁ? ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕੀਹ ਹੈ? ਹਰੀ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ?" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਜ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧ੍ਯਾਪਕ, ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਤੇ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।" "ਜਿਵੇਂ ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਭਸਮ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਲਾ, ਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤਿ ਰਸਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।" ਦੈਤ੍ਯ ਰਾਜ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਦੈਤ੍ਯ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰ। ਕੈਟਭ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ।" "ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਵੰਸ਼ੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਵਾਹ, ਕਿੰਨਾ ਅਚਰਜ ਹੈ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਲਿਆ! ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਰ ਥਾਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਪਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਚੰਚਲਤਾ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਐਸਾ ਬੋਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਹੈ।" "ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਧਿਆਨਯੋਗ ਵਸਤੂ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਦਾ-ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਮੰਗਲਮਈ, ਅਟੱਲ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਸਦਾ-ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।" "ਉਹ ਸਦਾ-ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸੁਵਰਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇ ਭੂਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੋਮਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ—ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਦਾ ਹੈ।" "ਉਸਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਅੱਗ, ਚੰਦ ਤੇ ਮੌਤ (ਪੰਜਵਾਂ)—ਇਹ ਵੀ ਉਸਦੇ ਭੈ ਕਰਕੇ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।" "ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਪਰਮ ਹਰੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਸੀ; ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਇੰਦਰ, ਨਾ ਈਸ਼ਾਨ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਨਾ ਸੂਰਜ ਸੀ।" "ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਤਾਰੇ, ਨਾ ਦੇਵਗਣ; ਸੇਜਨ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਵਿਣੁ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦਾ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਐ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਚਾਹੇ ਲਾਲਚ, ਭੈ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਹ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" "ਜੋ ਹਰੀ, ਸਭ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਪਰੀਤ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂ?" "ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਅੰਤਹੀਨ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਨੀਲੇ ਕੌਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗੂ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ;" "ਜਿਸਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ, ਸਦਾ ਨੌਜਵਾਨ, ਸਭ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਹੀ ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵਿਣੁ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਤੱਤਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸਚੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ।