ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਸੁਮਦਾ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਮਲਣ ਲੱਗੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਖਿੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦੂਜੀ ਅਪਸਰਾ ਉਸ ਵੱਲ ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਿਲਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਨ ਵਿਛੋਲੇ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਮੇਰੇ ਤਪ ਦਾ ਵਿਘਨ ਬਣ ਕੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਰਤਣਗੀਆਂ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਸੁਮਦਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਈਆਂ ਹੋ? ਤੇ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਨ ਆਈਆਂ ਹੋ?" ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤਪ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਕੋਈ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸਦੇ ਤਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸੇਸ਼ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤਪ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਸੁਮਦਾ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਤਾਂ ਰੰਭਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਹ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ, "ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੇਰੇ ਤਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਸਭ ਉੱਤਮ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈਆਂ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਇਹ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚੰਪਕ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਪੂਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਹੋਠਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚੱਖ।" "ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਵੱਡੇ ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਇਹ ਮੋਹਕ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਛਾਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ, ਮੈਂ ਅਨਮੋਲ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਲਾ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੀ ਜੋੜੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਰਸ ਪੀ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ, ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਚਲ, ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦਾ ਅਸਲ ਫਲ ਪਾਵੇਂ।" "ਤਿਲੋੱਤਮਾ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨੀ ਤੇ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਤੇ ਠੰਢਾ ਕਪੜਾ ਰੱਖੇਗੀ, ਤੇ ਦੋ ਸੁੰਦਰ ਪੱਖੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਹਵਾ ਦੇਣਗੇ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਰੂਚਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨੰਦਨ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰ।" ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਇਹ ਦਿਵੀ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਤਪ ਨਾਲ ਇਹ ਉਪਜੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਹੈ? ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਘਨ ਦਾ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਹੋਣ ਤੇ, ਸੁਮਦਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹੋ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜੀ ਸਵਰਗਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਛੋਟੀ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਪਾਈ। ਉਹ ਮਾਤਾ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਵੇਗੀ। ਨੰਦਨ ਵਾਟਿਕਾ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਪਹਾੜ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ—ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸੁਰਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਲੋੜ?" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਤਿਰਛੇ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਅਲਿੰਗਨ ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਅਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹਾ ਨਾ ਸਕੀਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਐਸੇ ਹੀ ਹੁਣ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਇੰਦਰ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਚਰਣਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਸ, ਅੰਕੁਸ਼, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਸਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਹ ਮਾਤਾ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼, ਬਾਣ, ਰੱਸੀ ਤੇ ਪਾਸ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ ਅਤਿ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰੰਬਾਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ, ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਦ ਮਾਤਾ ਹੰਸ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ, ਕੰਪਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਤੇ ਲੋਮ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ: "ਜੈ ਹੋ, ਮਾਤਾ! ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਆਸਰਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਇੰਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਮਾਤਾ! ਮਾਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਤੇਰੀ ਹੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤੀਖੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਨਮੀ ਖਿੱਚਦਾ ਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਮਹਾ ਮਾਇਆ ਹੈਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਹੈਂ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦੀ ਤੇ ਪਾਲਦੀ ਹੈਂ।" "ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ, ਹੇ ਦਯਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਵਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ। ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਮੇਰੀ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਦੇ, ਜੋ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਆਦਿ-ਮਾਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਵੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵੁਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਸੁਮਦਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸੁਮਦਾ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਆਇਆ ਰਾਜ ਮੰਗਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਰਹੇ, ਤੇ ਆਖਰ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਤਰ ਜਾਵੇ। ਕਾਮਾਕਸ਼ੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੁਮਦਾ, ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਵਿਘਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ। ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਲੰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ। ਤੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਹਾਰ ਨਾ ਆਵੇ। ਜਦ ਰਘੁਨਾਥ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਦ..." (ਅਗਲੇ ਚਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਇਥੇ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਸੁਮਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਰਾਜ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ, ਤੇ ਆਖਰ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ।