ਰੰਭਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਮਲ-ਮੁਖੀਆਂ ਸਤਰੀਆਂ ਹਰ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਸਤੀ ਭਰੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਰਸ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿਣਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਯੋਧੇ, ਆਪਣੇ ਹਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਾਨ ਫੜ ਕੇ, ਉਥਲੇ ਰਾਜਾ ਸੁਮਦਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਨਾਗ, ਨਾਗਚੰਪਾ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਅਸ਼ੋਕ, ਪਾਟਲਾ, ਆਮ, ਮੰਦਾਰਾ ਅਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰਾ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਆਮ, ਜਾਮੁਨ, ਕਦੰਬ, ਪ੍ਰਿਆਲਾ ਅਤੇ ਫਣਸ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਲ, ਤਾਲ, ਤਮਾਲ ਅਤੇ ਮੱਲਿਕਾ, ਜਾਂਤੀ ਤੇ ਯੂਥੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਨੀਪਾ, ਕਦੰਬ, ਬਕੁਲਾ, ਚੰਪਕ ਅਤੇ ਮਦਨ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਥਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕਦਾਰ ਸੀ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਤਮਾਲ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸਨ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਮੰਦਰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਨੀਲਮ, ਵਿਦੂਰ ਅਤੇ ਪੰਨਾ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੰਦਰ, ਸੁਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਯੋਗ, ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਕਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮੰਤਰੀ, ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿੰਝ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵੇਰਵਾ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਕਾਮਾਕਸ਼ਾ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਕੱਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਵਾਂਛਤ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਅਸੁਰ, ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਮ, ਧਨ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੀ ਦਾਤੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ।" "ਇਕ ਵਾਰੀ, ਅਹਿੱਚਤ੍ਰਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਮਦਾ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ 'ਤੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਟਿਕੀ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁਖ-ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦੀ।" "ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਸਭ ਸ਼ੂਰਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨ! ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਨੇ ਭਵਾਨੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਪੂਛੀ। "ਹੇ ਮੰਤਰੀ, ਇਹ ਅਹਿੱਚਤ੍ਰਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੁਮਦਾ ਕੌਣ ਸੀ? ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਤਪस्या ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਤਾ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਟਿਕੀ?" "ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮੰਤਰੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ!" ਮੰਤਰੀ ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਕਹਿਆ, "ਹੇਮਕੂਟਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਸੁਮਦਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨੇ ਉਥੇ ਤਪस्या ਕੀਤੀ। ਚਾਰ ਪਾਸੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਉਥੇ ਤਪ ਕਰਨ ਗਿਆ।" "ਸੁਮਦਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੇ ਇਕ ਚੌਥਾਈ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾਈ।" "ਤਿੰਨ ਸਾਲ, ਕੇਵਲ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਖਾ ਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤੇ ਉੱਚੀ ਤਪस्या ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।" "ਤਿੰਨ ਸਾਲ, ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਅੱਗ ਦੀ ਤਪस्या, ਤੇ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ।" "ਤਿੰਨ ਸਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ।" "ਜਦੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਤਪस्या ਹੋਈ, ਇੰਦਰ ਨੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।" "ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ।" "ਜਾ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਮਿਤਰ, ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਜੋ ਮੋਹਕ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ। ਸੁਮਦਾ ਦੀ ਤਪस्या ਵਿੱਚ ਵਾਘਾ ਪਾ, ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਰੁਕ ਜਾਵੇ।" "ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੁਰਾਸਹਾ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਜੈ ਦੀ ਗਰਵ ਨਾਲ, ਰਘੁਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।" "ਕਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇਹ ਸੁਮਦਾ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਹੈ—ਇਹ ਛੋਟੀ ਤਪस्या ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਤਪਸਿਆਵਾਂ ਤੋੜ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ?'" "'ਮੇਰੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਤੂੰ ਵੀ ਅਹਲਿਆ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮੇਨਕਾ ਕੋਲ।'" "'ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਇੱਥੇ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸੁਮਦਾ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਹੰਤਾ!'" "ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕਾਮਦੇਵ ਆਪਣੇ ਮਿਤਰ ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਹੇਮਕੂਟਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਗਿਆ।" "ਉਥੇ, ਬਸੰਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਹਵਾ ਕੁਕੁਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ।" "ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਠੰਡੀ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹਵਾ ਵਹੀ, ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਲਵੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ।" "ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਪਸਰਾ, ਰੰਭਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਸੁਮਦਾ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ।" "ਉਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਨਨਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਪਨਵਾ ਆਦਿ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।" "ਉਹ ਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ, ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਸਤੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਘੁਮਾ ਲਈਆਂ।" "ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਾਗਦਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਾਮਦੇਵ, ਆਪਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਮਾਨ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਕਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ!