ਰਾਮ ਦੇ ਯज्ञ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਦੁੱਧ, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਉੱਚਤਮ ਦਾਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨ ਦੇਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ: “ਦਿਓ, ਦਿਓ, ਦਿਓ — ਧਨ, ਸਨਮਾਨ, ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਦਿਓ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਯज्ञ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਾ: “ਮਾਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਦੁਸ਼ਮਨ ਕਲਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਡੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ।” ਮਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ: “ਜਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਰਸਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਆਉਣ, ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੱਤ।” ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ: “ਪੁਸ਼ਕਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤ ਹੈ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।” ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੇ ਤੂੰ ਪੁਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ-ਸਹਿਤ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੁਸ਼ਕਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਵਾਂਗ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦਾ ਯੋਗ ਬਣਾਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਯज्ञ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਯज्ञ-ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਬੋਲਾ: “ਰਾਮ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ ਕਿ ਮੈਂ ਘੋੜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਵਾਂ।” ਰਘੁਨਾਥ ਨੇ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਯਾਦ ਰੱਖ — ਨਾ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ, ਨਾ ਔਰਤ, ਨਾ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਨਿਰ-ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਮਾਰਣਾ।” ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮੀਨਿਧਿ, ਜੋ ਜਾਨਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਹਲਕਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲਾ: “ਰਾਮ, ਤੂੰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ, ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਸਧਾਰਣ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼-ਉਚਿਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੀਤ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।” ਲਕਸ਼ਮੀਨਿਧਿ ਨੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ: “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਪਿਤ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜੋ ਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਤੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਵੀ, ਸਨਕ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਇੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦਾ ਕੰਨ ਕੱਟਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕਰਮ ਕਰੇਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਉਹ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ, ਹਲਕਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲਾ: “ਸ਼ਾਂਤ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿਚ ਸਮ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣਨ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਾਏ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯੋਧੇ, ਧਨੁਰਧਾਰੀ, ਹਥਿਆਰ-ਮਾਹਿਰ ਹਨ, ਉਹੀ ਯੁੱਧ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਧਰਮ-ਪথ ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਸਭਾ-ਸਦੱਸ ਮੁਸਕਰਾਏ; ਸਮੁੰਦਰ-ਜਨਮਿਆ ਨੇ, ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਛੱਡਿਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਘੜਾ-ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ: “ਘੋੜੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਕਰੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਾ; ਤੂੰ ਯज्ञ ਲਈ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ — ਛੇਤੀ ਵਾਪਸ ਆਉਣ।” ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ-ਮਾਹਿਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ, ਉਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਚਲਿਆ। ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਚੱਲੀ, ਧਰਤੀ ਹਿਲ ਗਈ; ਸ਼ੇਸ਼ਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਫੁੱਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕੀ। ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਖੁਸ਼-ਚਿੱਤ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਧਰਤੀ ਸੁਭਾ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਹਵਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਹਿਲੀ — ਇਹ ਜਿੱਤ ਦੀ ਸ਼ੁਭ-ਸੰਕেত ਸੀ। ਪੁਸ਼ਕਲ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ, ਰਤਨਾਂ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ, ਬਾਲਕਨੀ-ਸਜੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਤਿਵਰਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਲਕਾ ਹੌਸਲਾ ਆਇਆ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਉਸ ਦੀ ਚਿਹਰਾ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਹ ਚੂਨ-ਕਪੂਰ ਵਾਲਾ ਪਾਨ ਚਬਾ ਰਹੀ ਸੀ; ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ-ਜਨਮਿਆ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਨਥ, ਬਾਂਹਾਂ 'ਤੇ ਕਮਲ-ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚੂੜੀਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਸਤਨ ਪੱਕੇ ਬੈਲ-ਫਲ ਵਾਂਗ, ਕਮਰ 'ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰਬੰਦ, ਪੈਰ ਤਰਾਜੂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਰਮ, ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ੁਕ ਪਾਜੇ — ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੁਸ਼ਕਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਖੜੀ ਸੀ। ਪੁਸ਼ਕਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪਿਆਰੀ, ਮੈਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪੱਖੀ ਵਜੋਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ, ਘੋੜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ।” “ਤੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਮਲ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਖਾਧਾ ਖਾ, ਇਹ ਕਰਮ ਨਿਭਾ।” “ਸਭ ਪਤਿਵਰਤਾ ਪਤਨੀਆਂ, ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।” ਸ਼ੇਸ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਐਸਾ ਬੋਲਦਾ ਦੇਖ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ, ਗਹਿਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ, ਹਲਕਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੋਲਿਆ।