ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬੇਚੈਨੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬੜੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਫਿਰ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਈ ਰਾਵਣ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਅਦਭੁਤਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਥੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਭਾਵਾ, ਸ਼ਰਵਾ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਗਲੇ ਵਾਲੇ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—"ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ ਹੋ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ।" ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ "ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ।" ਪਰ ਨੰਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਖੁੱਲੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਣਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ—ਜੋ ਖੁਸ਼, ਨੰਗੇ, ਵਿਲੱਖਣ, ਤੇ ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ, ਵਿਅੰਗ ਤੇ ਅਜੀਬ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਝੁੱਕ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖੋ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਉਠੋ ਤੇ ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦੈਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੋ।" ਇਹ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹਰੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤੇ, ਨਾਗ ਤੇ ਕਿਨਰ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਡੀ ਉਲਾਸ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, "ਮਾਧਵ ਦੀ ਜੈ ਹੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਜੈ ਹੋ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜੈ ਹੋ।" ਸਭ ਦੇਵਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮਹਾਦੇਵ, ਆਪਣਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਤੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਗੜਗੜਾਂ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ: "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਵਲੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭੈ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਅੱਜ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਅਵਤਾਰ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਨਗਰੀ, ਜਿਥੇ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਦਾਨ, ਯਜਨਾਂ ਤੇ ਉੱਤਮ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਉਥੇ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਭ ਧਨ-ਸਮਪੱਤੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ 'ਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ-ਕਾਮੇਸ਼ਟੀ ਯਜਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਤਪस्या ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਵੰਡਾਂਗਾ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਲੂਆਂ ਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰੋ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਉਚਾਰਣ ਸੁਣ ਕੇ ਉਲਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਾਲੂ ਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਆਏ। ਇਹ ਭਰਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਰਾਵਣ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰਤਾ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਜਾਨਕੀ ਜੀ ਦਾ ਹਰਨ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਦੈਤ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰਾਖਸਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥੀਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਸਤਿਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਾ ਦੈਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਾਂਟਾ ਸੀ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਜ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲਤਾ ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਭ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਹੇਠ, ਹੇ ਉੱਚੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ—ਦੇਵ, ਦੈਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਸੁਖੀ ਹਨ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਦਿ ਸਰੂਪ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ—ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਰਾਟ ਕਥਾ, ਦੈਤ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਯਸ਼ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਭਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ, ਸਭਾ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਸ਼ੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਤਸਿਆਇਨ, ਇਹ ਕਥਾ ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦੀ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੁੰਭ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਤੇ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਮ, ਜਲਦੀ ਹੌਸਲਾ ਫੜੋ! ਤੁਸੀਂ ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਦੈਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸਕ ਤੇ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੋ।" "ਪੁਰਾਣਾ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ—ਸਥਿਰ ਤੇ ਚਲਿਤ ਸੰਸਾਰ—ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਇਥੇ ਕਿਉਂ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ?" ਕੁੰਭ-ਜਨਮੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਉਠ ਬੈਠਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਰੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਲੰਮੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਲਾਜ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁੰਹ ਮੋੜ ਕੇ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਵੇਖੋ—ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਾਪੀ ਹਾਂ! ਹਾਲਾਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜਨਮਿਆ, ਪਰ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਕਤਲ ਕਰ ਬੈਠਾ।" "ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਮੈਂ ਘੋੜੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੋਇਆ।