ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਮਟਕੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਰਾਮ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪਰਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ।’’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਤਿ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਰ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਸਾਰਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਰਾਵਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਕੌਣ ਸੀ? ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਹ ਕੁੰਭਕਰਨ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ ਕਿਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਦੇਵਤਾ, ਦੈਤ, ਪ੍ਰੇਤ ਜਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈ? ਹੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।’’ ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਟਕੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਤਪ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨਰੇਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਛੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁਲਸਤਿਆ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ—ਇਕ ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਦੂਜੀ ਕੈਕਸੀ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਤੋਂ ਕੁਬੇਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਧਨ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਕੈਕਸੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਰਾਵਣ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਬਿਭੀਸ਼ਣ। ਚੁੱਕੀ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਝੁਕ ਗਏ। ਇਕ ਵਾਰ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਘੰਟੀਆਂ ਵਾਲੀ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸੇਵਕ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਈ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ‘‘ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਦੇਖ ਲਏ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੂਣ ਹੈ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ। ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਚਤੁਰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਇਹ ਕੌਣ ਸੀ—ਦੇਵਤਾ, ਯਕਸ਼ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਣ ਵਾਲਾ ਵਿਮਾਨ, ਗਾਰਡਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਮਹਿਲ, ਇਹ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?’’ ਸ਼ੇਸ਼ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਂ ਦਾ ਮਨ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਭਰੀ ਬਾਤ ਕਹੀ, ‘‘ਪੁੱਤਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਸੋਚਣਯੋਗ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਭਾਗ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਚਮਕ ਗਿਆ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਕੀੜਾ ਹੈਂ, ਪਾਪੀ ਹੈਂ, ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਗਧਾ ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਸੋਣ-ਬੈਠਣ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਮੂਲਤਾ ਹੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵਾਸ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਣ ਵਾਲਾ ਰਥ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵਾਕਈ ਧਨਵਾਨ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।’’ ਮਾਂ ਦੇ ਇਹ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ। ਉਹ, ਜੋ ਮੰਦਾ ਪਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, austerity (ਤਪ) ਕਰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਯ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਮਾਂ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਮਾਂ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ: ਤੂੰ ਹੀ ਅਸਲੀ ਮਾਣਕ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ ਅਸੀਂ। ਉਹ ਕੀੜਾ, ਉਹ ਧਨ ਦਾ ਦੇਵਤਾ—ਕੁਬੇਰ—ਉਸ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਕੀ ਸੀ? ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕੀ ਸੀ? ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ, ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਸੁਣ, ਇਹ ਵਚਨ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ: ਜੇ ਮੈਂ ਭਾਰੀ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਤਪਸਿਆ ਸਫਲ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਕਦੇ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਖੇਡ ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਪਾਪ ਲੱਗੇ।’’ ਕੁੰਭਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਗਸਤਿਆ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਫਿਰ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਪਲਕ ਮਾਰੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਬਿਭੀਸ਼ਣ, ਜੋ ਧਰਮਕ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੈਤਿਆਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਭਰਾ ਕੁਬੇਰ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਉਸ ਤੋਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਛੀਣ ਲਈ ਗਈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ, ਦੇਵਤੇ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ; ਰਾਵਣ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ।