ਹੇ ਭਗਵਤੀ, ਸਦਾ ਜਗਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਧਾਮ ਜੋ ਅਟੱਲ, ਅਜਰ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਮ ਵਿਚ ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਰੁਦ੍ਰ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚ ਕੋਟੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਤੋਂ, ਮੈਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ—ਇਸ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਧਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਇਹ ਪਰਮ ਧਾਮ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੰਗਲ ਮੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁੱਖੀ ਹਨ। ਉਥੇ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਗਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਧਾਮ ਗਾਵਾਂ ਤੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਨੰਦ ਮੰਦਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਾਮ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਰੰਗੀਨ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਪਰਮ ਧਾਮ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸਦਾ ਨੌਜਵਾਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਹਨ; ਇਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਧਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਾਥ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਧਾਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਇਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ—ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਖਸ਼ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਦਿਵ੍ਯ, ਅਮਰ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਲੋਕ, ਵੈਕੁੰਠ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਮ ਸਦਾ ਕਾਇਮ, ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੇ ਹੀ ਪਰਿਆਯਵਾਚੀ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਤਿੰਨ-ਰੂਪ ਧਾਮ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਖੰਡ ਦੇ ਪਚਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਉਮਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੋ-ਸੌ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਤਿੰਨ-ਰੂਪ ਧਾਮ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ, ਤੁਸੀਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਲਾਲ, ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਮ ਜਯਾ ਅਤੇ ਵਿਜਯਾ ਸੀ; ਤੁਸੀਂ ਸ਼੍ਵੇਤਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਏ। ਉਥੇ ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਸੀ, ਸੰਕਾਦਿਕ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਰੋਕ ਲਿਆ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਤੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਤਾ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਕਾਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਸੇਵਕ ਬਣ ਗਏ ਹੋ।’ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ।’ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਬੁਲਾਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਠਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਆਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਸੱਤ ਜਨਮ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੋਗੇ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਜਨਮ ਵਾਸਤੇ ਵੈਰੀ ਵਜੋਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੋਗੇ।’ ਫਿਰ, ਜਯਾ ਤੇ ਵਿਜਯਾ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: ‘ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਵੈਰੀ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਜਾ ਦੇਵੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਂਗੇ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਦੁਆਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਦੈਤਿਆ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇ—ਵੱਡਾ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ, ਛੋਟਾ ਹਿਰਣਯਕਸ਼। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਹਿਰਣਯਕਸ਼, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਬੇਹੱਦ ਅਹੰਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਲਈ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਕਰ ਚੀਖ ਪਏ। ਉਹ ਸਭ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਗਏ, ਜੋ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਜਨਾਰਦਨ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਅਦਭੁਤ, ਅਨਾਦਿ, ਅਨੰਤ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਮਹਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਾਹ (ਸੂਰ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਅੱਖ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਦਾੜਾਂ ਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਕ ਦਾੜ ਨਾਲ ਉਸ ਅਸੁਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਿਤੀ ਦੇ ਪਾਪੀ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰੀਰ ਸੀ, ਮਾਰੇ ਗਏ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਦਾੜ ਨਾਲ ਉਠਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਕੱਛੂਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਤਾ ਕੀਤੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਕਰਫ਼ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵਰਾਹ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸੌ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੱਤ, ਪਲ-ਘੜੀ-ਮੁਹੂਰਤ ਦੇ ਰੂਪ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਰੂਪ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਰੂਪ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਓਮਕਾਰ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਰੂਪ, ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਉਪਾਂਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ ਗੋਵਿੰਦ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਪਰਮ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਨਮਸਕਾਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਭੂ ਦੇ ਪਤੀ, ਜਗਤ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।