ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਗਰ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਅਨੰਦ ਦੀ ਚਮਕ ਆ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਲਾਸ਼ਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਜੀ, ਨਗਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੜਕ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੰਦਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਚੌਕ-ਚੌਰਾਹੇ ਵੀ ਸੁਭਾ-ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਖਿੜਕੀਆਂ 'ਤੇ ਆ ਗਈਆਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, "ਕਿੰਨੀਆਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ ਭਿੱਲਾ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੌਲ-ਕੌਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਕੌਲ-ਮੁਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਦੇ ਗਿਆ।" "ਅਸੀਂ ਵੀ ਧਨਿਆ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਕੌਲ-ਆਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਮੁਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਮੁਖ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪਾ ਗਏ—ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਂ!" "ਇਹ ਮੁਖ, ਜੋ ਮਧੁਰ ਮੁਸਕਾਨ, ਤਾਜ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਬੰਦੂਕਾ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਦੰਦ ਤੇ ਉਭਰੀ ਨੱਕ ਹੈ—ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੌਲ-ਪੱਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਅਣਮਾਪ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਵਾਤਸਿਆਯਨ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼ਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਆ: "ਸਰਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਭਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੋ। ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਖਾਲੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੁਮੁਖਾ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਘੁਨਾਥ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ? ਕੀ ਹੋਇਆ? ਕੀ ਲਕੜੀਆਂ ਸਨ? ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਨੂੰ ਉਹ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ?" "ਮੇਰੀ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਸ਼ੇਸ਼ਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ। ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸਿੱਧਾ ਵਰਨਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਉਹ ਮਾਤਾ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ, ਜੋ ਦੂਤ ਦੇ ਕੌਲ-ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਣਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਕੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਲਈ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੈਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ? ਮੈਂ, ਇੰਨੀ ਅਭਾਗੀ, ਕਿਵੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?'" "ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੁੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਪਾਪ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਿਆ।" "ਕੀ ਸੁਮੰਤ ਜੀ ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ? ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਜੋ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ, ਇੰਨੀ ਦੁਖੀ, ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗੀ, ਆਪਣੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਿਆਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ; ਸੁਮੁਖਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਰਮ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪੱਖਾ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ, ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ। ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਮਾਂ, ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਰਘੁਨਾਥ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਘਰ ਆ ਗਏ ਹਨ।" "ਉਹਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖੋ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿਓ।" ਇਹ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, "ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।" ਉਹ ਉਠੀ, ਤੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂ-ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਸ਼ਕ ਵਗਣ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਰਥ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਸਿਆਣੀ ਸਲਾਹ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਤੇ ਕੈਕੇਈ, ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਝੁਕੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੀ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ, ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਧਵਜ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਮਾਨਿਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਰਮ ਤੇ ਆਦਰ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। "ਮਾਂ, ਮੈਂ ਵਨ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ।" "ਹੁਣ, ਮਾਂ, ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਹਾਏ! ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਤੂੰ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ?" "ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿਓ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖੋ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਤਾ, ਆਪਣਾ ਮੁਖ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਨਰਮ ਤੇ ਹੌਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ, "ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾ।" ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ, ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਮਿਤਰਾ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਇਆ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਸਮਿਤਰਾ, ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, "ਚਿਰ ਜੀਵੋ, ਚਿਰ ਜੀਵੋ!" ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਨਿੱਘਾ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਹਿੰਦਾ, "ਮੇਰੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਰਤਨ ਜਨਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲਓ।" ਸਮਿਤਰਾ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਘਿਰਾਵਟ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਉਲਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰੀ (ਰਾਮ) ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤ ਦੀ ਉਲਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਤੁੱਟ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂ-ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬੋਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੌਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗਰਮ ਆਨੰਦ-ਅਸ਼ਕ ਧਾਰ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨਿਮਰ, ਬਿਨਾਂ ਕਣ-ਕਣ ਦੇ, ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਵੀ ਸਿੰਗਾਰ-ਰਹਿਤ, ਐਸਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੁੱਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੌਸਲਾ ਪਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਿਆ—ਇਹ ਸਮਾਂ ਦੁਖ ਕਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।